කොසඹෑ ජාතකය

යම් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොසඹෑ නුවර අසල ඝෝෂිතාරාමයේ වැඩවසමින් සිටි සේක. එම විහාරයේ ඉතා ගෞරවයට පාත්‍ර වූ ස්ථවිර දෙනමක් වාසය කළහ. එක් තෙරුන් වහන්සේ විනයධරයන්ගෙන් ප්‍රධානියෙකු වූ අතර, අනෙක් තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය කථා කිරීමට දක්ෂ ධර්මකථිකයෙකු වූහ. දෙදෙනාටම සිය ගණනක් ගෝලයන් සිටියහ. එක් දිනක ධර්මකථික හිමියෝ වැසිකිළියට ගොස්, මුව සෝදාගෙන, බඳුනේ පැන් ස්වල්පයක් ඉතිරි කර ගිය සේක. පසුව පැමිණි විනයධර හිමියෝ එම පැන් දැක, එය ඔබේ මිත්‍රයා ඉතිරි කළාදැයි ඇසූහ. ධර්මකථික හිමියෝ එය පිළිගත් විට, විනයධර හිමියෝ 'මෙය වරදක් බව ඔබ නොදන්නේද?' කී සේක. ධර්මකථික හිමියෝ එය නොදන්නා බව පවසා, වහා එහි ප්‍රතිකර්මය කිරීමට සූදානම් වූහ. එය ඇසූ විනයධර හිමියෝ මුලින් කිව්වේ, නොදැනුවත්ව, නොසැලකිල්ලෙන් කළ දෙයක් වරදක් නොවන බවයි. එහෙත් පසුව තම ගෝලයන් වෙත ගොස්, 'මෙම සූත්‍ර පාඨකයා වරදකට වැටී ඇත; ඔහු එය වරදක් ලෙස පවා හඳුනා නොගනී' කී සේක.

මෙම කථාව ධර්මකථික හිමියන්ගේ ගෝලයන් වෙත ළඟා වූ විට, ඔව්හු විනයධර හිමියන්ගේ ගෝලයන්ට මෙසේ පැවසූහ. 'ඔබේ ආචාර්යවරයා පළමුව කිව්වේ එය වරදක් නොවන බවයි; දැන් ඔහු එය වරදක් යැයි කියයි. ඔහු බොරු කියන්නෙකි.' එවිට දෙපාර්ශ්වය අතර තියුණු විවාද සහ ප්‍රතිචාර වේගයෙන් පැතිර ගියේය. අවස්ථාව ලද විනයධර හිමියෝ විධිමත් සංඝ රැස්වීමක් කැඳවා, තම වරද පිළිගැනීමට ඇති අකමැත්ත නිසා ධර්මකථික හිමියන්ට එරෙහිව උක්ඛේපනීය කර්මය (නෙරපීමේ කර්මය) ක්‍රියාත්මක කළහ. ඒ සමඟම සමස්ත සංඝයා දෙකඩ වී, දරුණු ලෙස එකිනෙකා ප්‍රතික්ෂේප කරන කණ්ඩායම් දෙකකට බෙදී ගියේය. භික්ෂූන්ට සහාය දුන් දායකයෝ ද කණ්ඩායම්වලට බෙදී ගියහ. භික්ෂුණී සංඝයාද පක්ෂ ගත්හ. එසේම, ධර්මයට ගරු කරන ආරක්ෂක දෙවිවරුන් හා අත්භාවයන් පවා, බ්‍රහ්ම ලෝකයේ දෙවිවරුන් දක්වාම, එක් පැත්තක් ගත් බව කියවේ. මෙම කලබලය දුරම ස්වර්ගයන් දක්වා ගියේ යැයි කියනු ලැබේ. එක් කාලයක සාමකාමී වූ කොසඹෑ නුවර, එකිනෙකාට චෝදනා කරන කුණාටුවක් බවට පත් විය.

මෙම විනාශකාරී බෙදීම ගැන ඇසූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ව්‍යක්තිගතව වැඩම කළ සේක. උන්වහන්සේ දෙපාර්ශ්වයටම ඔවුන්ගේ වරද පෙන්වා දුන් සේක — නෙරපීම පැනවූවන්ට එයින් ඇතිවන දුක, සහ වරද සඟවන්නන්ට එයින් ඇතිවන දුක. ඉන්පසු උන්වහන්සේ ඉවත් වූ සේක. සංඝ පාතිමොක්ෂ පාරායණය කරන අවස්ථාවේදීද, කණ්ඩායම් දෙක තවමත් රණ්ඩු වූහ. එබැවින් උන්වහන්සේ දෙපැත්තෙන් එක් භික්ෂුවක් බැගින් මාරුවෙන් මාරුවට එකට ඉඳගන්නා ලෙස නියම කළ සේක; එවිට කිසිම කණ්ඩායමකට වෙන් වී රැස්විය නොහැකි විය. විවාදය තවමත් දරුණු බව ඇසූ විට, බුදුරජාණන් වහන්සේ තුන්වන වරටත් වැඩම කර, 'නවතින්න, මහණෙනි! රණ්ඩු නොකරව්, විවාද නොකරව්, සංඝයා නොබෙදව්!' යැයි වදාළ සේක. එහෙත් ඔවුන් තමන්ගේ ධර්මිෂ්ඨභාවය පිළිබඳ උඩඟු අභිමානයෙන් මත්ව සිටි බැවින්, වරදකරු පාර්ශ්වයේ එක් භික්ෂුවක් මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය: 'සත්‍යයේ ස්වාමිවූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලබාගත් සැපයෙන් සුවසේ වැඩ සිටිනු මැනවි. අපි මේ විවාදයෙන් ඇති වන අපකීර්තියට පත් වන්නෙමු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරදර නොකර.'

නැවතත් ඔවුන්ට අවවාද කරමින්, ශාස්තෘවරයා කඩු දරන පුරුෂයන් අතර ඇති වූ ඉවසීමේ පුරාණ නිදසුනක් සිහිපත් කළ සේක: 'එක් කලෙක, බරණාසි නුවර කාසි රජු වූ බ්‍රහ්මදත්ත, කෝසල රජු වූ දීඝිතිගේ රාජ්‍යය පැහැර ගෙන ඔහුව මරා දැමී ය. එහෙත් පසුව, දීඝාවු කුමාරයා බ්‍රහ්මදත්තගේ ජීවිතය තම අතේ තිබූ විට, ඔහු එය ඉවසා සමාව දුන්නේය; දෙදෙනා සමීප මිත්‍රයන් බවට පත් වූහ. රාජ දණ්ඩ දරන රජවරුන් අතර පවා එවැනි ඉවසීමක් හැකි නම්, මෙතරම් හොඳින් දේශිත මාර්ගයට පිවිසි ඔබ, එකිනෙකාට සමාව දීමටත් මෘදු හදවතක් තබා ගැනීමටත් කොපමණ ඉගෙන ගත යුතු ද?' යැයි වදාළ සේක. මෙම ජාතකයම දීඝාවුගේ ඉවසීම පිළිබඳ මෙම කෙටි සඳහන පමණක් ලබා දෙයි. කුමාරයා තම පියාගේ ඝාතකයා කෙරෙහි කඩුව ඔසවා, තම දෙමව්පියන්ගේ මරණ මොහොතේ ලබා දුන් උපදෙස් සිහිපත් කළ ආකාරය පිළිබඳ සම්පූර්ණ කථාව, එහි තමන්ගේම කැනනික ප්‍රවෘත්තියේ ඇතුළත් වන අතර, එය දීඝීතිකෝසල ජාතකය (පඤ්චනිපාතයේ අංක 371) ලෙස ආරක්ෂා වී ඇත.

මෙයින්ද ඔවුන් නොසැලුණු බව දුටු බුදුරජාණන් වහන්සේ, විනාශය හා එහි ප්‍රතිකාරය පිළිබඳ ගාථා නවයක් දේශනා කළ සේක — එය සම්පූර්ණ පාලි ත්‍රිපිටකයේ වඩාත්ම උපුටා දැක්වෙන රේඛා අතර එකකි. මෙහි සියලු සත්වයෝ මිය යා යුතු බව වටහා නොගන්නෝ රණ්ඩු කරති; මෙය සැබවින්ම වටහා ගන්නෝ, ඔවුන්ගේ විවාද වහාම සංසිඳී යති. පැරණි අප්‍රසාදයන් පෝෂණය කර නැවත නැවත පැවසීමෙන් විවාදය පෝෂණය වේ; ඒවා අත්හරින්නෝ නැවත සාමයෙන් ජීවත් වෙති. 'වෛරයෙන් නොව, ප්‍රේමයෙන් පමණක් වෛරය නිවේ — මෙය සදාතනික නීතියයි' (na hi verena verāni sammantīdha kudācanaṃ, averena ca sammanti, esa dhammo sanantano). නිම කිරීමේදී ගාථාවල දැක්වෙන්නේ, සමගි වීමට අකමැති මෝඩයන් සමඟ සහවාසය කරනවාට වඩා, වනයේ තනිව ඇවිදින ඇතෙකු මෙන් තනිව යාම උතුම් බවයි.

තවමත් භික්ෂූන් සමගි නොවූ බව දුටු බුදුරජාණන් වහන්සේ පාත්‍රය හා සිවුර ගෙන නිහඬව, තනිව කොසඹෑ නුවරින් පිටව ගිය සේක. පළමුව බාලකලෝණකාරග්‍රාමයට වැඩම කර, ස්ථවිර භගු හට හුදෙකලා වීමේ ආශීර්වාද ගැන දේශනා කළ සේක. ඉන්පසු තරුණ කුලපුත්‍රයන් තිදෙනාගේ නිවසට වැඩම කර, සමගියේ මිහිරිකම ගැන දේශනා කළ සේක. එතැන් සිට මාස තුනක් පාරිලෙය්‍ය වනයට වැඩම කළ සේක; එහිදී සම්ප්‍රදායට අනුව, උතුම් ඇතෙකු සහ වඳුරෙකු සන්සුන් හුදෙකලාවේ උන්වහන්සේට උපස්ථාන කළහ. ඉන්පසු සැවැත් නගරයට කෙලින්ම ගමන් කළ සේක. මේ අතර, කොසඹෑ නුවර ගිහි ජනයා, කලහකාරී භික්ෂූන් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගමන් කළ බව සිතා, ඔවුන් සමගි වන තුරු ඔවුන්ට ආචාර කිරීමද ආහාර දීමද නොකිරීමට අධිෂ්ඨාන කළහ. මෙම නිහඬ විනයෙන් නම්‍රතාවට පත් වූ කොසඹෑ භික්ෂූහු අවසානයේ සැවැත් නුවරට ගොස්, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමාව ඉල්ලා සිටි අතර, එමගින් සංඝයාගේ එකමුතුකම නැවත ස්ථාපිත විය.

මෙම කථාව පාලි ත්‍රිපිටකයේ ඛුද්දක නිකායේ, ජාතක ග්‍රන්ථයේ නවක නිපාතයේ (නවවන පොත), ගිජ්ඣවග්ග නම් වර්ගයේ, කොසම්බි ජාතකය, අංක 428 ලෙස ආරක්ෂා වී ඇත. එය එම වර්ගය ආරම්භ කරන ගිජ්ඣ ජාතකයට (අංක 427) ක්ෂණිකව පසුව පැමිණේ. එහි රාමු කථාව විනය පිටකයේ මහාවග්ග (X.1–10) හි වාර්තා වන කොසඹෑ බෙදීමේ ඓතිහාසික වාර්තාව මත පදනම් වේ. වෛරය හා ප්‍රේමය පිළිබඳ එහි අවසාන ගාථාව ධම්මපදයේ 3 සිට 5 දක්වා ගාථා ලෙසද ආරක්ෂා වී ඇත. කථාව අවසන් කරන සාම්ප්‍රදායික පූර්ව ජාති හඳුනාගැනීමේදී, බුදුරජාණන් වහන්සේ රජු සුද්ධෝදන සහ රැජින මහාමායා — මෙම අවසාන ජීවිතයේ උන්වහන්සේගේම දෙමාපියන් — දීඝාවු කුමාරයාගේ පූර්ව ජීවිත දෙමාපියන් ලෙස නම් කරයි. උන්වහන්සේ තමන්වම දීඝාවු ලෙස හඳුනා දෙයි: පළමුව ඉගෙන, පසුව 'වෛරය කිසිදා වෛරයෙන් නොසන්සිඳෙන' බව ඉගැන්වූ බෝධිසත්ත්වයා.