कौशाम्बीजातकम्

एकदा भगवान् बुद्धः कौशाम्बीसमीपे घोषितारामे विहरति स्म। तस्मिन् विहारे द्वौ सुप्रसिद्धौ स्थविरौ निवसतः स्म — एकः विनयधरः, अपरः धर्मकथिकः। प्रत्येकं शतशः शिष्याः तयोः अनुचराः आसन्। एकदा धर्मकथिकः स्नानागारं गत्वा मुखप्रक्षालनानन्तरं कांस्यभाजने किञ्चित् जलम् अवशेषितवान्। पश्चात् विनयधरः आगत्य तज्जलं दृष्ट्वा पृष्टवान् यत् किं तव सहचरेण तत् त्यक्तम् इति। धर्मकथिके स्वीकृते विनयधरः अवदत् — ‘किं त्वं न जानासि एतत् आपत्तिकरम् इति?’ धर्मकथिकः अवदत् यत् स न अजानात्, तत्क्षणमेव प्रायश्चित्तं कर्तुम् इच्छामि इति च। एतत् श्रुत्वा विनयधरः प्रथमं वदति स्म यत् अज्ञानेन प्रमादेन कृतं कर्म आपत्तिः एव न भवति। तथापि पश्चात् स्वशिष्यान् प्रति गत्वा अवदत् — ‘अयं सूत्रपाठकः आपत्तिं प्राप्तः, तथापि तां आपत्तिरूपेण न जानाति।’

एतद्वचनं धर्मकथिकस्य शिष्यान् प्राप्तम्; ते विनयधरस्य शिष्यान् प्रति अवदन् — ‘भवतां आचार्यः प्रथमं अनापत्तिम् उक्तवान्, इदानीं आपत्तिम् इति वदति। स मृषावादी।’ तत्क्षणमेव उभयोः पक्षयोः तीव्रः विवादः प्रतिघातश्च विस्तृतः। अवसरं प्राप्य विनयधरः औपचारिकीं सङ्घसभाम् आहूय, स्वदोषस्वीकारे अनिच्छया धर्मकथिकं प्रति उत्क्षेपणीयकर्म (निष्कासनकर्म) प्रायुङ्क्त। तेन सह सम्पूर्णः सङ्घः द्विधा विभक्तः, तीव्रविरोधिनौ च वर्गौ अभवताम्। भिक्षूणां पोषकाः उपासकाः अपि पक्षद्वये विभक्ताः। भिक्षुणीसङ्घः अपि कस्मिंश्चित् पक्षे अतिष्ठत्; धर्मं पूजयन्तः रक्षकदेवताः आत्मानश्च, ब्रह्मलोकस्य देवान् यावत्, पक्षं गृहीतवन्तः इति वर्ण्यते। तस्य कोलाहलः सुदूरान् स्वर्गान् यावत् अगच्छत् इति कथ्यते। यः कौशाम्बीनगरं पूर्वं शान्तम् आसीत्, तत् परस्परारोपाणां झञ्झावातभूमिः अभवत्।

एतं विनाशकरं भेदं श्रुत्वा भगवान् बुद्धः स्वयं समागच्छत्। सः उभयोः पक्षयोः स्वदोषं प्रदर्शितवान् — उत्क्षेपणं कुर्वतां प्रति तस्य दुःखं, आपत्तिं गोपयतां प्रति च तस्य दुःखम्। ततः सः निर्गतवान्। पक्षौ सङ्घप्रातिमोक्षपाठकाले अपि विवदन्तौ आस्ताम्। अतः सः आदिष्टवान् यत् उभयतः एकैकः भिक्षुः क्रमेण सह उपविशेत्, येन कोऽपि वर्गः पृथक् न सम्मिलेत्। विवादः अद्यापि प्रज्वलतीति श्रुत्वा सः तृतीयवारं प्रत्यागत्य अवदत् — ‘अलम्, भिक्षवः! मा कलहं कुरुत, मा विवदत, मा सङ्घं भिन्त!’ किन्तु ते स्वधर्मिष्ठतायाः मानेन इतीव मत्ताः आसन् यत् अपराधिपक्षीयः एकः भिक्षुः प्रत्यवदत् — ‘सत्यस्य स्वामी भगवान् प्राप्तसुखं अनुभवन् सुखं विहरतु; वयं तु भगवन्तं अनुपद्रुत्य एतेन कलहेन स्वयमेव अपकीर्तिं गमिष्यामः।’

पुनरपि तान् उपदिश्य शास्ता खड्गधारिणां नृपाणां मध्ये प्रवृत्तं प्राचीनं क्षमोदाहरणं स्मारितवान्: ‘पुरा वाराणस्याः कासिराजः ब्रह्मदत्तः कोसलराजस्य दीर्घीतेः राज्यं अपहृत्य तं हतवान्। परं पश्चात् यदा दीर्घायुकुमारः ब्रह्मदत्तस्य जीवितं स्वहस्तगतं अपश्यत्, तदा सः तं क्षमितवान्, उभौ च प्रियसखायौ अभवताम्। यदि दण्डधारिषु नृपेषु एतादृशी क्षान्तिः सम्भवति, तर्हि सुशिक्षितं मार्गम् आश्रिताः यूयं परस्परं क्षमाशीलाः मृदुहृदयाः च भवितुं कियत् अधिकं शिक्षेध्वम्?’ इदं जातकं स्वयं दीर्घायुकुमारस्य क्षान्तेः एतावद् एव संक्षिप्तं सूचनं ददाति। स्वपितुः घातकस्य उपरि खड्गम् उद्यम्य पितृमातृभ्यां मरणकाले दत्तोपदेशस्य स्मरणं कृतवान् इति सम्पूर्णा कथा स्वतन्त्रे शास्त्रीये वृत्तान्ते संरक्षिता — ‘दीघीतिकोसलजातकम्’ (पञ्चनिपाते सङ्ख्या ३७१) इति।

एतेनापि तेषां चित्तं न चलितम् इति दृष्ट्वा भगवान् बुद्धः कलहं तस्य प्रतीकारं च विषये नव गाथाः अभाषत — ययोः श्लोकाः सम्पूर्णे पालित्रिपिटके सर्वाधिकं उद्धृताः। यः न जानाति यत् अत्र सर्वे प्राणिनः नश्यन्ति, सः कलहं करोति; यः तु इदं यथार्थं जानाति, तस्य विवादः तत्क्षणमेव शाम्यति। पुराणानि अपराधचिन्तनानि पुनः पुनः स्मरणेन कलहं पोषयन्ति; यः तानि त्यजति, सः पुनः शान्त्या वसति। ‘न हि वैरेण वैराणि सम्मन्तीह कदाचन। अवैरेण च सम्मन्ति एष धर्मः सनातनः॥’ (न हि वेरेन वेरानि सम्मन्तीध कुदाचनं, अवेरेन च सम्मन्ति एस धम्मो सनन्तनो)। गाथाः अन्ते वदन्ति — अनिच्छुकैः मूर्खैः सह सहवासात् वने एकाकी गजवत् विचरणं श्रेयः।

भिक्षूनामद्यापि असमाधानं दृष्ट्वा भगवान् बुद्धः शान्तः पात्रचीवरे गृहीत्वा एकाकी कौशाम्बीतः निर्गतवान्। प्रथमं बालकलोणकारग्रामं गतवान्, यत्र स्थविराय भगवे एकान्तस्य गुणान् उपदिष्टवान्; ततः त्रयाणां कुलीनयुवकानां गृहं गत्वा सङ्गत्याः माधुर्यं विवृतवान्। ततः त्रिमासान् यावत् पारिलेय्यकवनं प्रविष्टवान्; परम्परया तत्र एकः श्रेष्ठः गजः वानरश्च शान्ते एकान्ते तस्य उपासनं कृतवन्तौ इति कथ्यते। ततः सः साक्षात् श्रावस्तीं प्रति प्रस्थितवान्। इदम् अन्तरे कौशाम्बीनगरस्य उपासकाः, कलहप्रियाः भिक्षवः एव भगवतः निर्गमनं कारितवन्त इति विचार्य, यावत् ते शान्तिं न स्थापयन्ति तावत् तेभ्यः अभिवादनं भिक्षां च न दास्यामः इति निश्चितवन्तः। अस्य मौनानुशासनेन विनीताः कौशाम्बीयाः भिक्षवः अन्ततः श्रावस्तीं गत्वा भगवन्तं क्षमायाचितवन्तः, येन सङ्घैक्यं पुनः स्थापितम्।

अयं वृत्तान्तः पालित्रिपिटकस्य क्षुद्रकनिकाये, जातकग्रन्थस्य नवकनिपाते, गृध्रवर्गे, कौशाम्बीजातकम् (सङ्ख्या ४२८) इति संरक्षितः। स तस्यैव वर्गस्य आरम्भकं गृध्रजातकं (सङ्ख्या ४२७) अनुसरति। तस्य कथाचौकटी विनयपिटकस्य महावर्गे (X.1–10) अभिलिखितस्य कौशाम्बीभेदस्य ऐतिहासिकवृत्तान्ते आधृता अस्ति। वैरमैत्र्योः विषये तस्य समापनगाथा धम्मपदस्य श्लोक ३–५ रूपेणापि संरक्षिता। कथां समापयन्त्यां पूर्वजन्मपरिचयपरम्परायां भगवान् बुद्धः शुद्धोदनं राजानं महामायां च राज्ञीं — अस्य अन्तिमजन्मनि स्वमातापितरौ — दीर्घायुकुमारस्य पूर्वजन्मनि मातापितरौ इति निर्दिशति। सः स्वयं दीर्घायुरिति आत्मानं परिचाययति — यः बोधिसत्त्वः प्रथमं अध्यगात्, पश्चात् च उपदिष्टवान् यत् वैरं वैरेण कदापि न शाम्यति।