पार्श्वनाथ

पार्श्वनाथ जैन धर्मका तेईसौं तीर्थंकर हुन्। तीर्थंकर भनेको त्यस्तो व्यक्ति हो जसले आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त गरेर अरूलाई पनि त्यो बाटो देखाउँछ। उनको जन्म भारतको वाराणसी सहरमा भएको मानिन्छ, जुन त्यतिबेला एक प्रमुख नगर थियो। उनका बुबा राजा अश्वसेन र आमा रानी वामादेवी थिए। धेरै कथाहरूमा भनिन्छ कि उनी जन्मनुअघि नै उनकी आमाले धेरै शुभ सपना देखेकी थिइन्, जसले गर्दा उनी एक असाधारण व्यक्तित्व हुनेछन् भन्ने संकेत मिल्थ्यो।

पार्श्वनाथको बाल्यकाल राजकुमारको रूपमा विलासितामा बित्यो, तर उनको मनमा सधैं संसारको दुःख र मोहप्रति गहिरो चिन्तन थियो। एक प्रसिद्ध कथा अनुसार, एक दिन उनी जंगलमा घुम्दै गर्दा एउटा दृश्य देखे — एउटा साधुले आगो ताप्नका लागि काठको टुक्रामा सर्पको जोडीलाई जलाइरहेका थिए। त्यो देखेर पार्श्वनाथको हृदय करुणाले भरियो। उनले तुरुन्तै ती सर्पहरूलाई बचाउने प्रयास गरे, तर त्यतिबेलासम्म ती मरेका थिए। यस घटनाले उनलाई यति गहिरो प्रभाव पार्यो कि उनले जीवनको अस्थिरता र अहिंसाको महत्त्वलाई राम्ररी बुझे। केही कथाहरूमा भनिन्छ कि ती सर्पहरू पछि जन्मान्तरमा उनका शिष्य बनेका थिए।

यस घटनापछि पार्श्वनाथले राजकीय जीवन त्यागेर सन्यास लिने निर्णय गरे। उनले आफ्नो राज्य, परिवार र सबै भौतिक सुखहरू छोडेर जंगलमा कठोर तपस्या गर्न थाले। उनले धेरै वर्षसम्म ध्यान, उपवास र आत्मसंयमको अभ्यास गरे। उनको तपस्या यति गहिरो थियो कि उनले आफ्नो शरीरलाई पनि पूर्ण रूपमा वशमा राख्न सिके। अन्ततः उनले केवलज्ञान प्राप्त गरे, जसको अर्थ हो सबै कुराको पूर्ण ज्ञान र आत्माको शुद्धता। त्यसपछि उनी तीर्थंकर बने, अर्थात् जसले अरूलाई मोक्षको बाटो देखाउँछन्।

पार्श्वनाथले आफ्नो शिक्षामा चार मुख्य सिद्धान्तहरू प्रतिपादन गरे, जसलाई चतुर्याम धर्म भनिन्छ। यी थिए — अहिंसा (कुनै पनि जीवलाई हानि नगर्नु), सत्य (सधैं सत्य बोल्नु), अस्तेय (चोरी नगर्नु), र अपरिग्रह (धन र सम्पत्तिको मोह नराख्नु)। उनले यी सिद्धान्तहरूलाई सरल र व्यावहारिक रूपमा प्रस्तुत गरे, ताकि सामान्य मानिसले पनि बुझ्न र पालन गर्न सकून्। उनको शिक्षाको मूल भाव थियो कि संसारमा दुःखको कारण मोह र अज्ञानता हो, र यसलाई जित्नका लागि आत्मसंयम र करुणा आवश्यक छ।

पार्श्वनाथको शिक्षाले धेरै मानिसहरूलाई प्रभावित गर्यो, र उनका धेरै शिष्यहरू भए। उनले आफ्नो जीवनको अन्तिम समयसम्म पनि उपदेश दिन जारी राखे। उनको मृत्यु (निर्वाण) पछि उनको शिक्षा जैन परम्परामा जीवित रह्यो। पछि, लगभग २५० वर्षपछि, महावीरले जैन धर्मलाई अझ व्यापक रूपमा प्रचार गरे, तर महावीरका धेरै सिद्धान्तहरू पार्श्वनाथले देखाएको बाटोमा आधारित थिए। यसरी पार्श्वनाथलाई जैन धर्मको इतिहासमा एक महत्वपूर्ण कडी मानिन्छ, जसले अहिंसा र आत्मज्ञानको मार्गलाई उज्यालो बनाए।