પાર્શ્વનાથ

જૈન પરંપરામાં પાર્શ્વનાથ ૨૩મા તીર્થંકર તરીકે પૂજાય છે; જન્મ-મરણના સાગરને તરી ગયેલા અને બીજાને માર્ગ બતાવનારા એક આધ્યાત્મિક ગુરુ. પરંપરાગત જૈન કાલગણના અનુસાર, આ યુગના ચોવીસમા અને અંતિમ તીર્થંકર મહાવીરથી લગભગ ૨૫૦ વર્ષ પહેલાં તેઓ થયા હતા, એટલે કે લગભગ ઈ.સ. પૂર્વે નવમી સદીમાં. તેમનું જીવન કલ્પસૂત્રમાં તીર્થંકરોના વૃત્તાંતમાં નોંધાયેલું છે, અને આચાર્ય હેમચંદ્રના ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્રના નવમા પર્વમાં વિસ્તારથી ફરી કહેવાયું છે. તેમની કથાને તેમના પહેલાંના તીર્થંકરો કરતાં વધુ ચકાસી શકાય તેવું ઐતિહાસિક વજન હોવાનું વ્યાપકપણે માનવામાં આવે છે.

વારાણસી નગરમાં રાજા અશ્વસેન અને રાણી વામાના રાજકુમાર તરીકે જન્મેલા પાર્શ્વનાથે નાનપણથી જ ઊંડી કરુણા દર્શાવી હોવાનું કહેવાય છે; તેમની આસપાસના લોકોને ખબર પડે તે પહેલાં જ કે એ કરુણા આખરે તેમની પાસે શું માગશે. તેમની યુવાવસ્થાનો એક પ્રસંગ, પછી એ કથા સાંભળનાર દરેકને એ ગુણ સ્પષ્ટ કરી ગયો.

કમઠ નામના એક તપસ્વી નગરની સીમા પર રહેતા હતા, જેમની કઠોર તપશ્ચર્યા અને દૈનિક અગ્નિયજ્ઞની પ્રશંસા કરતું ટોળું તેમની પાસે ઊમટતું. એક દિવસ પસાર થતા રાજકુમારે જોયું કે અગ્નિમાં એક લાકડું નાખવામાં આવી રહ્યું છે; તેમના સાથીઓમાં ન હોય એવી સ્પષ્ટતાથી તેમને અનુભવાયું કે તે લાકડાની અંદર એક જીવંત પ્રાણી ફસાયેલું છે. એકઠા થયેલા લોકોની સામે જ તેમણે કમઠને સીધી ચેતવણી આપી કે જે લાકડું તેઓ અગ્નિમાં નાખી રહ્યા હતા તેની અંદર છુપાયેલી એક અજાણી હત્યા તેમનો યજ્ઞ કરાવવાનો હતો. પોતાની તપસ્યા પર ગર્વ ધરાવતા અને રાજકુમારના સુધારાથી અપમાનિત અનુભવતા કમઠ ક્રોધે ભરાયા અને ચેતવણી ફગાવી દીધી. કમઠના સતત વિરોધ છતાં પાર્શ્વનાથે એ લાકડું અગ્નિમાંથી બહાર ખેંચાવ્યું અને ચીરાવ્યું; ત્યારે અધ-બળેલો એક સર્પ નીચે પડ્યો અને જોવા ભેગા થયેલા સૌની સામે જ મરણ પામ્યો. તે ત્યાં પડ્યો હતો ત્યારે રાજકુમારે તેના પર નમોકાર મંત્રનો પાઠ કર્યો; પરંપરા કહે છે કે શરીર ક્ષીણ થતું હોવા છતાં, પવિત્ર શબ્દોથી તેનું મન શાંત થયું અને એ સર્પ શાંતિથી મૃત્યુ પામ્યો.

સર્પનું શાંત મૃત્યુ તેને એક શુભ જન્મ તરફ લઈ ગયું: નાગો, એટલે કે પાતાળલોકના સર્પ-આત્માઓમાંના એક અધિપતિ ધરણેન્દ્ર તરીકે તે પુનર્જન્મ પામ્યો. પરંતુ કમઠની કથા, જે સર્પના દુઃખે તેમને ઉઘાડા પાડ્યા હતા તેના કરતાં તદ્દન જુદી રીતે પૂરી થઈ. રાજકુમાર દ્વારા અપમાનિત થવાના ક્રોધમાં જ તેઓ મૃત્યુ પામ્યા; અને એ અણઉકેલાયેલો રોષ તેમને બીજા સ્વરૂપે જન્મ તરફ લઈ ગયો — જુદી જુદી પરંપરાઓમાં મેઘમાળી અથવા મેઘકુમાર તરીકે સ્મરાતા, વાવાઝોડાં પર સત્તા ધરાવતા એક આત્મા તરીકે. પહેલા જન્મમાંથી બીજામાં તેઓ જે વેર લઈ ગયા હતા તેમાંથી તેઓ કંઈ પણ ગુમાવી શક્યા નહોતા.

વર્ષો પછી, પાર્શ્વનાથે રાજ્યસિંહાસન ત્યજીને તપસ્વી માર્ગ અપનાવ્યો અને ઊંડા, અચલ ધ્યાનમાં ઊભા હતા ત્યારે મેઘમાળીએ તેમને ઓળખી લીધા અને એ જ જૂના ક્રોધથી પ્રેરાઈને, જ્યાં તેઓ ઊભા હતા ત્યાં જ તેમને નષ્ટ કરવા ગર્જના, વીજળી અને પૂરના જેવો વરસાદ બોલાવ્યો. પોતાના શુભ જન્મનું કારણ બનેલા દયાળુ રાજકુમાર પર ભય આવ્યો છે એવું સમજીને ધરણેન્દ્ર એક વિશાળ બહુફણી સર્પ રૂપે પ્રગટ્યા અને ધ્યાનમગ્ન તપસ્વી ઉપર પોતાના ફણા જીવંત છત્રીની જેમ ફેલાવ્યા, ચડતા પાણીને રોકી રાખ્યું, જ્યારે પાર્શ્વનાથ ધ્યાનમાં અડગ રહ્યા. પછી ધરણેન્દ્રે મેઘમાળીનો સીધો સામનો કર્યો; પોતે ઉશ્કેરેલા પરિણામથી ડરીને એ તોફાની આત્માએ પૂર પાછું ખેંચી લીધું અને જતાં પહેલાં ક્ષમા માગી. થોડી વાર પછી, એ જ અખંડ ધ્યાનમાં રહીને પાર્શ્વનાથે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું — સંપૂર્ણ, સર્વજ્ઞ જ્ઞાન; અને આખરે તીર્થંકર બન્યા.

પાર્શ્વનાથના ઉપદેશો ચાર વ્રતોમાં સંક્ષિપ્ત છે, જે તેમણે પોતાના અનુયાયીઓને પાળવા વિનંતી કરી: અહિંસા, હિંસા ન કરવી; સત્ય, સાચું બોલવું; અસ્તેય, ચોરી ન કરવી; અને અપરિગ્રહ, સંપત્તિ પ્રત્યે અનાસક્તિ. મોટાભાગની જૈન પરંપરાઓમાં, મહાવીરે પાંચમું વ્રત, બ્રહ્મચર્ય, ઉમેર્યું તે પહેલાં આ ચાર સંન્યાસ જીવનનો પાયો હતા; જોકે કેટલાક ગ્રંથો સૂચવે છે કે પાર્શ્વનાથના તપસ્વી શિષ્યો અલગ વ્રત તરીકે નામ લીધા વિના પણ સારમાં બ્રહ્મચર્ય પાળતા હતા. આખા ઉપદેશમાં ભાર એ પર હતો કે દરેક જીવને થતી હાનિ ઘટાડવી, માત્ર સત્ય અને આવશ્યક વાત જ બોલવી, જે આપવામાં ન આવ્યું હોય તે ન લેવું, અને શરીરને જરૂરી હોય એટલી ન્યૂનતમ મર્યાદામાં ભૌતિક ઇચ્છાને રાખવી.

તેમણે પોતાનું બાકીનું જીવન એક ફરતા ગુરુ તરીકે ગાળ્યું, સાધુઓ, સાધ્વીઓ અને ગૃહસ્થ અનુયાયીઓનો એક વિશાળ સમુદાય સ્થાપ્યો. પરંપરા કહે છે કે જ્ઞાનપ્રાપ્તિ પછી તેઓ લગભગ સો વર્ષ જીવ્યા, અસંખ્ય લોકોને મુક્તિ તરફ દોરતા. તેમનો સંઘ નિર્ગ્રંથ તરીકે ઓળખાયો, એટલે કે બંધનોથી મુક્ત. પછીથી એ મહાવીરના અનુયાયીઓ સાથે ભળીને આજે ઓળખાતો જૈન સાધુ સમુદાય બન્યો. જીવનના અંતે, પાર્શ્વનાથે આજના ઝારખંડમાં આવેલા સમ્મેદ શિખર પર મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો એવું કહેવાય છે; જે આજે પણ જૈન ધર્મની સૌથી પવિત્ર યાત્રાસ્થળોમાંનું એક છે. તેમના મસ્તકને છાયા આપતા નાગફણાનું ચિત્ર — જે એ તોફાન દરમિયાન ધરણેન્દ્રના રક્ષણમાંથી સીધું લેવાયેલું છે — જૈન કલાનાં સૌથી ઓળખી શકાય તેવાં પ્રતીકોમાંનું એક રહ્યું છે: એક સમયે મરણાસન્ન સર્પને મુક્તપણે આપેલી કરુણા, વર્ષો પછી એ જ વ્યક્તિનું રક્ષણ કરવા પાછી ફરી, જેણે તે બતાવી હતી.