ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ

ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ୨୩ତମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ଜନ୍ମ-ମରଣର ସାଗର ପାର ହୋଇ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଥ ଦେଖାଇଥିବା ଜଣେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁ ସେ। ପାରମ୍ପରିକ ଜୈନ କାଳଗଣନା ଅନୁସାରେ, ଏ ଯୁଗର ଚବିଶତମ ଓ ଶେଷ ତୀର୍ଥଙ୍କର ମହାବୀରଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨୫୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ସେ ଜୀବିତ ଥିଲେ; ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ନବମ ଶତାବ୍ଦୀରେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ କଳ୍ପସୂତ୍ରରେ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ବିବରଣୀରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି, ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଲାକାପୁରୁଷଚରିତର ନବମ ପର୍ବରେ ବିସ୍ତୃତଭାବେ ପୁନର୍ବାର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ତାଙ୍କ କାହାଣୀର ଯାଞ୍ଚଯୋଗ୍ୟ ଐତିହାସିକ ଓଜନ ଅଧିକ ବୋଲି ବ୍ୟାପକଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।

ବାରାଣସୀ ନଗରରେ ରାଜା ଅଶ୍ୱସେନ ଓ ରାଣୀ ବାମାଙ୍କ ରାଜକୁମାର ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ସାନ ବୟସରୁ ଗଭୀର କରୁଣା ଦେଖାଉଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗର ଲୋକମାନେ ଜାଣିବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ, ସେ କରୁଣା ଶେଷରେ ତାଙ୍କଠାରୁ କ'ଣ ଦାବି କରିବ। ତାଙ୍କ ଯୌବନର ଏକ ଘଟଣା, ପରେ ସେହି କାହାଣୀ ଶୁଣିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଗୁଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲା।

କମଠ ନାମକ ଜଣେ ତପସ୍ବୀ ନଗରର ସୀମାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କ କଠୋର ତପସ୍ୟା ଓ ପ୍ରତିଦିନର ଅଗ୍ନିଯଜ୍ଞର ପ୍ରଶଂସା କରି ଭିଡ଼ ଜମୁଥିଲା। ଦିନେ ବାଟେ ଯାଉ ଯାଉ ରାଜକୁମାର ଦେଖିଲେ ଯେ ଅଗ୍ନିରେ ଗୋଟିଏ କାଠ ଖଣ୍ଡ ପକାଯାଉଛି; ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନଙ୍କଠାରେ ନଥିବା ସ୍ପଷ୍ଟତା ସହିତ ସେ ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ ସେହି କାଠ ଭିତରେ ଏକ ଜୀବ ଫସି ରହିଛି। ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେ କମଠଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ସତର୍କ କଲେ: ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଉଥିବା କାଠ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଏକ ଅଜଣା ହତ୍ୟା ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଘଟାଇବାକୁ ଯାଉଛି। ନିଜ ତପସ୍ୟାରେ ଗର୍ବିତ ଏବଂ ଜଣେ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସଂଶୋଧନରେ ଅପମାନିତ କମଠ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ସତର୍କବାଣୀ ଖାରଜ କରିଦେଲେ। କମଠଙ୍କ ନିରନ୍ତର ବିରୋଧ ସତ୍ତ୍ୱେ ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ସେ କାଠଖଣ୍ଡ ଅଗ୍ନିରୁ ବାହାର କରି ଚିରାଇଲେ; ସେତେବେଳେ ଅଧା ପୋଡ଼ା ଏକ ସାପ ତଳେ ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଜମା ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲା। ସେ ସେଠାରେ ପଡ଼ିଥିବା ବେଳେ ରାଜକୁମାର ତା' ଉପରେ ନମୋକାର ମନ୍ତ୍ର ଜପିଲେ; ପରମ୍ପରା କୁହେ, ଶରୀର କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦରେ ତାହାର ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସାପଟି ଶାନ୍ତିରେ ମରିଥିଲା।

ସାପଟିର ଶାନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ତାକୁ ଏକ ଶୁଭ ଜନ୍ମକୁ ନେଇଗଲା: ନାଗମାନଙ୍କ, ଅର୍ଥାତ୍ ପାତାଳଲୋକର ସର୍ପ-ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ଜଣେ ଅଧିପତି ଧରଣେନ୍ଦ୍ର ରୂପରେ ତାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହେଲା। କିନ୍ତୁ କମଠଙ୍କ କାହାଣୀ, ଯେଉଁ ସାପର ଯନ୍ତ୍ରଣା ତାଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା, ତାହାଠାରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଶେଷ ହେଲା। ରାଜକୁମାରଙ୍କ ହାତରେ ଅପମାନିତ ହେବାର କ୍ରୋଧରେ ହିଁ ସେ ମରିଗଲେ; ଏବଂ ସେ ଅମୀମାଂସିତ କ୍ରୋଧ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ଆଡ଼କୁ ନେଇଗଲା — ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ମେଘମାଳୀ ବା ମେଘକୁମାର ନାମରେ ସ୍ମୃତ, ଝଡ଼ ଉପରେ କ୍ଷମତା ଥିବା ଏକ ଆତ୍ମା ରୂପେ। ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମକୁ ସେ ଯେଉଁ ବିଦ୍ୱେଷ ବହି ନେଇଥିଲେ, ତାହାର କିଛି ମଧ୍ୟ ସେ ହରାଇ ନ ଥିଲେ।

ବର୍ଷ ପରେ, ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ରାଜସିଂହାସନ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ବୀ ପଥ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଗଭୀର, ଅଚଳ ଧ୍ୟାନରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ମେଘମାଳୀ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ; ସେହି ପୁରୁଣା କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ସେ ଯେଉଁଠି ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ ସେଠାରେ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ସେ ଗର୍ଜନ, ବିଜୁଳି ଓ ପ୍ଳାବନ ପରି ବର୍ଷା ଡାକିଲା। ନିଜ ଶୁଭ ଜନ୍ମର କାରଣ ଥିବା ଦୟାଳୁ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ଉପରେ ବିପଦ ଆସିଛି ବୁଝି ଧରଣେନ୍ଦ୍ର ଏକ ବିଶାଳ ବହୁଫଣୀ ସର୍ପ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଉପରେ ନିଜ ଫଣା ଜୀବନ୍ତ ଛତା ପରି ମେଲାଇଦେଲେ; ବଢୁଥିବା ପାଣି ରୋକି, ଧ୍ୟାନରେ ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଅଚଳ ରହିଲେ। ତା'ପରେ ଧରଣେନ୍ଦ୍ର ସିଧାସଳଖ ମେଘମାଳୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ; ନିଜ ଉସକାଇଥିବା ପରିଣାମରେ ଭୀତ ହୋଇ ସେ ଝଡ଼ ଆତ୍ମା ପ୍ଳାବନ ଫେରାଇ ନେଲା ଏବଂ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷମା ମାଗିଲା। ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ, ସେହି ଅଖଣ୍ଡ ଧ୍ୟାନରେ ରହି ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ — ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ; ଏବଂ ଶେଷରେ ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେଲେ।

ପାର୍ଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଚାରି ବ୍ରତରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଛି, ଯାହା ସେ ନିଜ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ: ଅହିଂସା, ହିଂସା ନ କରିବା; ସତ୍ୟ, ସତ କହିବା; ଅସ୍ତେୟ, ଚୋରି ନ କରିବା; ଏବଂ ଅପରିଗ୍ରହ, ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି। ଅଧିକାଂଶ ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ, ମହାବୀର ପଞ୍ଚମ ବ୍ରତ ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ କରିବା ପୂର୍ବରୁ, ଏହି ଚାରିଟି ସନ୍ନ୍ୟାସ ଜୀବନର ଭିତ୍ତି ଥିଲା; ତଥାପି କେତେକ ଗ୍ରନ୍ଥ ସୂଚାନ୍ତି ଯେ ପାର୍ଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ତପସ୍ବୀ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୃଥକ ବ୍ରତ ରୂପେ ନାମ ନ ନେଇ ମଧ୍ୟ ସାରରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର କ୍ଷତି କମାଇବା, କେବଳ ସତ୍ୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକ କଥା କହିବା, ଯାହା ଦିଆ ଯାଇନାହିଁ ତାହା ନ ନେବା, ଏବଂ ଶରୀର ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସର୍ବନିମ୍ନ ସୀମାରେ ଭୌତିକ ଇଚ୍ଛା ରଖିବା — ଏହା ସର୍ବତ୍ର ଗୁରୁତ୍ୱ ପାଇଥିଲା।

ନିଜ ଜୀବନର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ସେ ଜଣେ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଗୁରୁ ରୂପେ ବିତାଇଥିଲେ, ସାଧୁ, ସାଧ୍ୱୀ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଅନୁଗାମୀଙ୍କର ଏକ ବୃହତ୍ ସମାଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ପରମ୍ପରା କୁହେ, ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ସେ ପ୍ରାୟ ଶହେ ବର୍ଷ ବଞ୍ଚିଥିଲେ, ଅସଂଖ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ପଥ ଦେଖାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସଂଘ ନିର୍ଗ୍ରନ୍ଥ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା, ଅର୍ଥାତ୍ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ। ପରେ ତାହା ମହାବୀରଙ୍କ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଆଜିର ସ୍ୱୀକୃତ ଜୈନ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ସମାଜ ହେଲା। ଜୀବନର ଶେଷରେ ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଆଜିର ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ଥିବା ସମ୍ମେଦ ଶିଖରରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସ୍ଥାନ ଆଜି ବି ଜୈନ ଧର୍ମର ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ତାଙ୍କ ମସ୍ତକ ଉପରେ ଛାୟା ଦେଉଥିବା ନାଗଫଣାର ପ୍ରତିକୃତି — ଯାହା ସେ ଝଡ଼ ସମୟରେ ଧରଣେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରୁ ସିଧାସଳଖ ନିଆଯାଇଥିଲା — ଜୈନ କଳାର ସବୁଠାରୁ ଚିହ୍ନିହେବା ପ୍ରତୀକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହୋଇ ରହିଛି: ଏକଦା ମରଣାପନ୍ନ ସାପକୁ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଥିବା କରୁଣା, ବର୍ଷ ପରେ ସେହି ଦେଖାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ହିଁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଫେରି ଆସିଲା।