पार्श्वनाथ

जैन परंपरेत पार्श्वनाथ यांची २३ वे तीर्थंकर म्हणून पूजा केली जाते; जन्ममरणाचा सागर तरून गेलेले आणि इतरांना मार्ग दाखवणारे ते एक आध्यात्मिक गुरू आहेत. पारंपरिक जैन कालगणनेनुसार, या युगातील चोविसावे आणि अंतिम तीर्थंकर महावीर यांच्या सुमारे २५० वर्षे आधी ते होऊन गेले; म्हणजे साधारणपणे इ.स.पूर्व नवव्या शतकात. त्यांचे जीवन कल्पसूत्रातील तीर्थंकरांच्या वृत्तांतात नोंदलेले आहे, आणि आचार्य हेमचंद्रांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्राच्या नवव्या पर्वात सविस्तरपणे पुन्हा सांगितले आहे. त्यांच्या आधीच्या तीर्थंकरांपेक्षा त्यांच्या कथेला पडताळता येण्याजोगे ऐतिहासिक वजन अधिक आहे, असे व्यापकपणे मानले जाते.

वाराणसी नगरीत राजा अश्वसेन आणि राणी वामा यांचे राजपुत्र म्हणून जन्मलेले पार्श्वनाथ लहानपणापासूनच खोल करुणा दाखवत होते, असे सांगितले जाते; त्यांच्या आसपासच्या लोकांना ती करुणा शेवटी त्यांच्याकडून काय मागेल याचा अंदाजही नसताना. त्यांच्या तारुण्यातील एक प्रसंग, नंतर ती कथा ऐकणाऱ्या प्रत्येकाला तो गुण स्पष्टपणे जाणवून देणारा ठरला.

कमठ नावाचा एक तपस्वी नगराच्या वेशीजवळ राहत होता; त्याच्या कठोर तपस्येची आणि रोजच्या अग्नियज्ञाची प्रशंसा करणारी गर्दी त्याच्याकडे जमत असे. एके दिवशी जाताना राजपुत्राने एक ओंडका अग्नीत टाकला जात असल्याचे पाहिले; त्यांच्या सोबत्यांना नसलेल्या स्पष्टतेने त्यांना जाणवले की त्या ओंडक्यात एक जिवंत प्राणी अडकलेला आहे. जमलेल्या लोकांसमोरच त्यांनी कमठाला थेट इशारा दिला: तो ज्या लाकडाला अग्नीत टाकत होता त्याच्या आत लपलेली एक अजाणती हत्या त्याच्या यज्ञामुळे होणार होती. आपल्या तपस्येचा अभिमान असलेल्या आणि राजपुत्राच्या सुधारणेने अपमानित झालेल्या कमठाने रागावून तो इशारा फेटाळला. कमठाच्या सततच्या विरोधानंतरही पार्श्वनाथांनी तो ओंडका अग्नीतून बाहेर ओढून फोडवला; तेव्हा अर्धवट जळलेला एक साप खाली पडला आणि पाहण्यासाठी जमलेल्या सर्वांसमोरच तो मरण पावला. तो तिथे पडलेला असताना राजपुत्राने त्याच्यावर नमोकार मंत्राचा जप केला; शरीर क्षीण होत असतानाही पवित्र शब्दांनी त्याचे मन शांत झाले आणि तो साप शांतपणे मरण पावला, अशी परंपरेची धारणा आहे.

सापाचे शांत मरण त्याला एका शुभ जन्माकडे घेऊन गेले: नागांचा, म्हणजे पाताळलोकातील सर्प-आत्म्यांचा, अधिपती धरणेंद्र म्हणून त्याचा पुनर्जन्म झाला. कमठाची कथा मात्र, ज्या सापाच्या दुःखाने त्याचे पितळ उघडे पडले त्याच्या कथेपेक्षा अगदी वेगळी ठरली. राजपुत्राने केलेल्या अपमानाच्या रागातच तो मरण पावला; आणि तो न सुटलेला राग त्याला दुसऱ्या प्रकारच्या जन्माकडे घेऊन गेला — वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये मेघमाली किंवा मेघकुमार म्हणून स्मरणात असलेल्या, वादळांवर सत्ता असलेल्या एका आत्म्याच्या रूपात. पहिल्या जन्मापासून दुसऱ्या जन्मापर्यंत त्याने वाहून नेलेल्या द्वेषातून त्याचे काहीही कमी झाले नव्हते.

काही वर्षांनी पार्श्वनाथांनी राजसिंहासनाचा त्याग करून तपस्वी मार्ग स्वीकारला आणि खोल, अचल ध्यानात उभे असताना मेघमालीने त्यांना ओळखले; त्याच जुन्या संतापाने प्रेरित होऊन, ते उभे होते तिथेच त्यांचा नाश करण्यासाठी त्याने गर्जना, वीज आणि पुरासारखा पाऊस बोलावला. आपल्या शुभ जन्माला कारणीभूत ठरलेल्या दयाळू राजपुत्रावर संकट आले आहे हे जाणवून धरणेंद्र एका भव्य बहुफणी सर्पाच्या रूपात प्रकट झाला, आणि त्याने ध्यानस्थ तपस्व्यावर आपले फणे जिवंत छत्रीसारखे पसरले; वाढणारे पाणी अडवून धरले, तर पार्श्वनाथ ध्यानात अविचल राहिले. त्यानंतर धरणेंद्राने मेघमालीचा थेट सामना केला; आपण भडकवलेल्या गोष्टीने घाबरलेल्या त्या वादळी आत्म्याने पूर मागे घेतला आणि निघून जाण्यापूर्वी क्षमा मागितली. थोड्याच वेळात, त्याच अखंड ध्यानात राहून पार्श्वनाथांनी केवळज्ञान प्राप्त केले — परिपूर्ण, सर्वज्ञ ज्ञान; आणि अखेर तीर्थंकर झाले.

पार्श्वनाथांची शिकवण त्यांनी आपल्या अनुयायांना पाळण्यास सांगितलेल्या चार व्रतांमध्ये सारांशित केली आहे: अहिंसा, कोणतीही हिंसा न करणे; सत्य, खरे बोलणे; अस्तेय, चोरी न करणे; आणि अपरिग्रह, संपत्तीविषयी अनासक्ती. बहुतेक जैन परंपरांमध्ये, महावीरांनी पाचवे व्रत, ब्रह्मचर्य, जोडण्यापूर्वी ही चार व्रते संन्यासी जीवनाचा पाया होती; तरीही काही ग्रंथ सुचवतात की पार्श्वनाथांचे तपस्वी शिष्य वेगळ्या व्रताचे नाव न घेता सारात्मक ब्रह्मचर्य आधीच पाळत होते. प्रत्येक जीवाला होणारी हानी कमी करणे, केवळ सत्य आणि आवश्यक तेच बोलणे, न दिलेले न घेणे, आणि शरीराला आवश्यक असेल तितक्याच किमान मर्यादेत भौतिक इच्छा ठेवणे, यावर सर्वत्र भर होता.

आपले उर्वरित आयुष्य त्यांनी फिरता गुरू म्हणून घालवले, साधू, साध्वी आणि गृहस्थ अनुयायांचा मोठा समुदाय उभा केला. ज्ञानप्राप्तीनंतर ते सुमारे शंभर वर्षे जगले, असे परंपरा सांगते; असंख्य लोकांना मुक्तीकडे नेत. त्यांचा संघ निर्ग्रंथ म्हणून ओळखला गेला, म्हणजे बंधनांपासून मुक्त. पुढे तो महावीरांच्या अनुयायांमध्ये मिसळून आजचा जैन साधू समुदाय बनला. आयुष्याच्या शेवटी पार्श्वनाथांनी आजच्या झारखंडमधील सम्मेद शिखरावर मोक्ष प्राप्त केला, असे सांगितले जाते; हे स्थान आजही जैन धर्मातील सर्वात पवित्र यात्रास्थळांपैकी एक आहे. त्यांच्या मस्तकावर छाया धरणारा नागफण्याचा आकार — जो त्या वादळाच्या वेळी धरणेंद्राच्या संरक्षणातूनच थेट घेतलेला आहे — जैन कलेतील सर्वात ओळखण्याजोग्या प्रतीकांपैकी एक राहिला आहे: एकेकाळी मरणासन्न सापाला मोकळेपणाने दिलेली करुणा, वर्षांनंतर ती दाखवणाऱ्याच्याच रक्षणासाठी परत आली.