पार्श्वनाथः करुणामयः जैनधर्मस्य त्रयोविंशतितमः तीर्थङ्करः

पार्श्वनाथः जैनपरम्परायां त्रयोविंशतितमः तीर्थङ्करः इति पूज्यते, अर्थात् आध्यात्मिकः गुरुः यः पुनर्जन्मसागरं तीर्त्वा अन्येभ्यः मार्गं दर्शयति। जैनकालगणनानुसारेण सः महावीरात् चतुर्विंशतितमात् तीर्थङ्करात् प्रायः २५० वर्षाणि पूर्वम् अजीवत्, इति नवमशताब्दी ईसापूर्वे स्थापयति। तस्य जीवनकथा, कल्पसूत्रादिषु ग्रन्थेषु वर्णिता, तस्य असाधारणां करुणां च जैनधर्मस्य नैतिकमूलं निर्माणे तस्य भूमिकां च प्रकाशयति, यस्मिन् महावीरः पश्चात् आधारितम्। सः राज्ञः अश्वसेनस्य राज्ञ्याः वामायाः च पुत्रः वाराणस्यां राजकुमारः जातः। बाल्यकालात् एव सः गम्भीरां करुणां प्रदर्शितवान् इति उच्यते। तस्य बाल्यकालस्य प्रसिद्धतमः प्रसङ्गः सर्पयुगलं सम्बद्धः। एकस्यां प्रसिद्धायां कथायां धारणः नाम तापसः अग्निहोत्रं कुर्वन् आसीत्। एकस्मिन् दारुखण्डे यद् अग्नौ प्रक्षिप्तम् आसीत्, तत्र एकः फणी च तस्य सहचरी च सर्पौ बद्धौ आस्ताम्। बालः पार्श्वनाथः तयोः दुःखं दृष्ट्वा व्याजहार, तौ अग्नेः मोचितवान्। यद्यपि विविधग्रन्थेषु भेदाः सन्ति, तथापि मूलभावः समानः - तस्य अपरिमिता दया या लोकाः भीषणान् अपि प्राणिनः प्रति आसीत्। तौ सर्पौ पश्चात् तस्य रक्षकदेवतौ अभवताम्, जैनकलायां प्रायः तस्य शिरसि फणीच्छत्रं रूपेण चित्रितौ। यदा सः वृद्धः अभवत्, पार्श्वनाथः सांसारिकजीवने दुःखं दृष्ट्वा राज्यं कुटुम्बं च त्यक्त्वा सन्यासी भवितुं निश्चितवान्। सः सर्वं स्वसम्पत्तिं दत्त्वा, शिरो मुण्डयित्वा, परिव्राजकजीवनं ध्यानं च आरब्धवान्। धातकीवृक्षस्य अधः प्रायः त्र्यशीतिदिनानि कठोरतपः संयमं च आचरितवान्। तस्य अन्ते, त्रिंशद्वर्षीयः सन्, सः केवलज्ञानं प्राप्तवान् इति उच्यते - सम्पूर्णा बोधावस्था। ततः सः तीर्थङ्करः अभवत्, "तीर्थकर्ता" यः अन्यान् संसारनदीं तारयति। पार्श्वनाथस्य शिक्षाः प्रायः चत्वारः मुख्यव्रताः रूपेण संक्षिप्यन्ते, यान् सः अनुयायिनः पालयितुम् आग्रहीतवान्। ते सन्ति: अहिंसा, सत्यम्, अस्तेयम्, अपरिग्रहः च। अधिकांशजैनपरम्परासु एते चत्वारः मोनास्टिकजीवनस्य आधारः आसन्, यावत् महावीरः पञ्चमं व्रतं ब्रह्मचर्यम् अयोजयत्। तथापि केचन ग्रन्थाः सूचयन्ति यत् पार्श्वनाथस्य सन्यासिनः गर्भितरूपेण ब्रह्मचर्यम् आचरितवन्तः, पश्चात् परम्पराः शिक्षाः समन्वितवत्यः। सर्वदा सर्वप्राणिषु अहिंसां न्यूनीकर्तुम्, आवश्यकं सत्यं च वक्तुम्, अदत्तं न ग्रहीतुम्, भौतिकेच्छाः न्यूनीकर्तुम् च बलम् दत्तम्। सः शेषजीवनं परिव्राजकशिक्षकः रूपेण व्यतीतवान्, भिक्षूणाम्, भिक्षुणीनाम्, गृहस्थानाम्, अल्पानां बोधितशिष्याणां च बृहत्समुदायं स्थापितवान्। अधिकांशस्रोतः अनुसारेण, सः बोधात् परं प्रायः शतवर्षम् अजीवत्, असंख्येभ्यः जनेभ्यः मोक्षमार्गं दर्शितवान्। तस्य संघः निर्ग्रन्थपरम्परा इति प्रसिद्धः अभवत्, यः पश्चात् महावीरस्य अनुयायिभिः सह मिलित्वा जैनमोनास्टिकसमुदायम् अरचयत्। जीवनान्ते, पार्श्वनाथः सम्मेदशिखरे (अधुना झारखण्डे, भारते) मोक्षं प्राप्तवान् इति उच्यते, यत् जैनानां पवित्रतीर्थम् अस्ति। पार्श्वनाथस्य महत्त्वं जैनइतिहासे न अतिरिच्यते। सः महावीरस्य प्रत्यक्षपूर्वजः इति मन्यते, तस्य नैतिकसंरचना महावीरस्य सूक्ष्मतन्त्रस्य आधारः अभवत्। अद्यापि, अहिंसायाः साद्गुण्यस्य च तस्य शिक्षाः जैनसाधने गहनतया प्रतिध्वनन्ति, फणीच्छत्रस्य तस्य शिरसि रक्षणस्य प्रतिमा भयम् अतिक्रम्य करुणायाः शक्तिस्य एकं प्रबलं प्रतीकं शेषते। हिन्दुजैनपरम्परायाः नवागतानां कृते, पार्श्वनाथस्य कथा एकस्य मनुष्यस्य मृदुकर्म यथा सम्पूर्णम् आध्यात्मिकमार्गं प्रेरयितुं शक्नोति इति स्पष्टम् उदाहरणं प्रददाति।