ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ

ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਨੂੰ 23ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਜੈਨ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਚੌਵੀਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਤੀਰਥੰਕਰ ਮਹਾਵੀਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 250 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ; ਯਾਨੀ ਲਗਭਗ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਲਪ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਹੇਮਚੰਦਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼ਟੀਸ਼ਲਾਕਾਪੁਰੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਪਰਖਣ-ਯੋਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਜ਼ਨ ਵੱਧ ਹੈ।

ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਅਸ਼ਵਸੇਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵਾਮਾ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਦਇਆ ਵਿਖਾਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਦਇਆ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਮੰਗੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨੇ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇਹ ਗੁਣ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਕਮਠ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਨਗਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਅਗਨੀ-ਯੱਗ ਦੀ ਸਰਾਹਨਾ ਕਰਦੀ ਭੀੜ ਉਸ ਕੋਲ ਜੁੜਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਲੰਘਦਿਆਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਲੱਕੜ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜੀਵ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਠ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ: ਜਿਹੜੀ ਲੱਕੜ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੀ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਹੱਤਿਆ ਉਸ ਦਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਸੋਧ ਤੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਕਮਠ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਮਠ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਉਹ ਲੱਕੜ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਢਵਾ ਕੇ ਚੀਰਵਾਈ; ਤਦ ਅੱਧ-ਸੜਿਆ ਇੱਕ ਸੱਪ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਜੁੜੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਮੋਕਾਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ; ਪਰੰਪਰਾ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਖੀਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੱਪ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮਰਿਆ।

ਸੱਪ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ: ਨਾਗਾਂ, ਯਾਨੀ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦੀਆਂ ਸਰਪ-ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਪਤੀ, ਧਰਣੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਕਮਠ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਸੱਪ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੱਥੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਮਰਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਰੋਹ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ — ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਘਮਾਲੀ ਜਾਂ ਮੇਘਕੁਮਾਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਕਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ। ਪਹਿਲੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਉਹ ਜੋ ਵੈਰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਇਆ ਸੀ।

ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ, ਅਚੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਜਦ ਮੇਘਮਾਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ; ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਗਰਜ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਮੀਂਹ ਬੁਲਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਦਿਆਲੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਧਰਣੇਂਦਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਹੁ-ਫਣੀ ਸੱਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਮਗਨ ਤਪਸਵੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਫਣ ਜੀਵਤ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੇ; ਵਧਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਧਰਣੇਂਦਰ ਨੇ ਮੇਘਮਾਲੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ; ਆਪਣੇ ਭੜਕਾਏ ਨਤੀਜੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਆਤਮਾ ਨੇ ਹੜ੍ਹ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਉਸੇ ਅਟੁੱਟ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ — ਸੰਪੂਰਨ, ਸਰਵਗਿਆ ਗਿਆਨ; ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਬਣੇ।

ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਚਾਰ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ: ਅਹਿੰਸਾ, ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰਨੀ; ਸਤਯ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ; ਅਸਤੇਯ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨੀ; ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਵੀਰ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਵਰਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਜੋੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਚਾਰੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਗ੍ਰੰਥ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਚੇਲੇ ਵੱਖਰੇ ਵਰਤ ਵਜੋਂ ਨਾਮ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸਾਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨੁਕਸਾਨ ਘਟਾਉਣਾ, ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕਹਿਣੀ, ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਨਾ ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣੀ — ਇਹੀ ਸਭ ਪਾਸੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਈ, ਸਾਧੂਆਂ, ਸਾਧਵੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਪਰਾ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਲਗਭਗ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਏ, ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘ ਨਿਰਗ੍ਰੰਥ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਯਾਨੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਜ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜੈਨ ਸਾਧੂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਅੱਜ ਦੇ ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਮੇਦ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਥਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਛਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਗ-ਫਣ ਦਾ ਚਿੱਤਰ — ਜੋ ਉਸ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੌਰਾਨ ਧਰਣੇਂਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ — ਜੈਨ ਕਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਕਦੇ ਮਰਦੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਦਇਆ, ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਮੁੜ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਵਿਖਾਈ ਸੀ।