भिक्खापरम्पराजातकम्

एकः श्रद्धालुः भूस्वामी भगवन्तं बुद्धम् उपगम्य पृष्टवान्—धर्मरत्नं यत् स्वयं धर्मः, तस्य पूजनं कथं कर्तव्यम्। धर्मस्य हि भौतिकं रूपं नास्ति, यत् प्रत्यक्षं दानं गृह्णीयात्। भगवान् स्पष्टम् अवदत्—यदि धर्मस्य सत्कारं कर्तुम् इच्छसि, तर्हि धर्मभाण्डागारिकम् आनन्दं पूजय, यः बुद्धवचनस्य रक्षणे संरक्षणे च सर्वाधिकं निरतः भिक्षुः अस्ति। इयं जातकसङ्ग्रहस्य सङ्ख्या 496 इत्यस्य भिक्खापरम्पराजातकस्य पृष्ठभूमिः; एकस्मात् योग्यग्राहकात् अपरं योग्यग्राहकं प्रति सञ्चरितस्य दानस्य कथा।

बुद्धोपदेशं हृदि निधाय भूस्वामी विपुलं भोजनं सूक्ष्मवस्त्रं च सज्जीकृत्य महोत्सवेन आनन्दाय समर्पयति। किन्तु आनन्दः एतावत् प्रचुरं दानं स्वयं धारयितुम् अयोग्यम् आत्मानं मत्वा, स्वतः अधिकयोग्यं सारिपुत्रं प्रति समग्रं दानम् अददात्। सारिपुत्रोऽपि आत्मानम् अयोग्यं मत्वा दानं भगवतः समीपं नीतवान्। केवलं भगवान् तत् स्वीकृतवान्, न पुनः अन्यस्मै अदात्। एतां हस्तान्तरपरम्परां दृष्ट्वा भिक्षवः विस्मिताः अभवन्—यत् दानं यद्यपि अपेक्षितात् दीर्घतरेण मार्गेण, अन्ते तु स्वोचितं स्थानं प्राप्तम् इति। ततः भगवान् अवदत्—एवंविधा दानपरम्परा नूतना न भवति।

भगवान् अवदत्—पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति, एतादृशी एव पूजापरम्परा प्रवृत्ता आसीत्। तां कथां स भिक्षुभ्यः कथितवान्।

राजा ब्रह्मदत्तः धर्मेण राज्यं कुर्वन् दश राजधर्मान् सम्यक् पालयति स्म; अतः तस्य न्यायसभा रिक्ता आसीत्। अन्यायविषयः कदापि तस्य समक्षं नागच्छत्, प्रजाजनः च कमपि परिवादं न कृतवान्। किन्तु एतेन सन्तोषं प्राप्य न, राजा अशान्तः अभवत्। तस्य सुशासनस्य ख्यातिः सत्या वा, अथवा सिंहासनभयात् जनाः तं न विमर्शन्ति वा—इति ज्ञातुम् इच्छति स्म। सः स्वामात्यान् राजगृहसमीपस्थान् प्रजाजनांश्च साक्षात् पृष्टवान्—तस्मिन् कोऽपि दोषो ज्ञायते वा इति; किन्तु तं दोषं निर्दिशितुं कोऽपि सज्जः नासीत्।

तथापि असन्तुष्टः राजा राजगृहात् दूरस्थान् सामान्यजनान् परीक्षितुं निश्चितवान्; यत्र चाटूक्तिः सिंहासनभयं च अल्पतरं प्रभावं कुर्यात् इति। सः दैनिकराजकार्याणि स्वामात्येषु समर्प्य, छद्मवेषं धृत्वा, केवलं ब्राह्मणपुरोहितेन सह काशीदेशस्य ग्रामेषु सामान्यपथिकरूपेण अचरत्।

तेषां यात्रा राज्यस्य सीमायां स्थितं ग्रामं प्रापयत्। तत्र राजा ग्रामद्वारसमीपे सार्वजनिकमण्डपे विश्रामार्थम् उपविष्टवान्। तद्ग्रामस्य धनिकः भूस्वामी, पर्याप्तसाधनसम्पन्नः, स्नानार्थं गच्छन् तान् पथिकान् दृष्टवान्। सः तान् प्रतीक्षितुम् आह्वयत्, अचिरेण च स्वपरिजनैः सह बहुलं भोजनपात्रम् आनीय—स्वगृहसम्भवैः सर्वोत्तमैः उपसेचनैः सुगन्धिद्रव्यैः च अलङ्कृतम्—आगतवान्।

यदा भूस्वामिनः दानं सज्जीक्रियते स्म, तदा अपरौ द्वौ अपि आकस्मिकतया तस्मिन्नेव मण्डपे समुपस्थितौ अभवताम्—हिमालयात् आगतः तापसः, महती ध्यानसमाधिः अलौकिकशक्तिः च यस्य; नन्दपर्वतात् अवरोहन् प्रत्येकबुद्धः च, यः स्वप्रयत्नेन स्वप्रज्ञया एव सम्बोधिं लब्धवान्। परस्परम् अपरिचिताः एते सर्वे तस्मिन्नेव स्थाने तस्मिन्नेव क्षणे समवेताः अभवन्।

भूस्वामी सूक्ष्मतया सज्जीकृतं भोजनपात्रं छद्मवेषिणे राज्ञे समर्पयति स्म, तं प्रत्यक्षं ज्येष्ठं पथिकं मत्वा। राजा तत् कृपया अगृह्णात्, परं न अभक्षयत्; तत्क्षणमेव समग्रं पात्रं स्वपुरोहिताय दत्तवान्। पुरोहितस्य आजीवनं धर्मकर्तव्यसेवा स्वीयछद्मरूपात् अधिकतया अस्य दानस्य योग्यताम् अर्हति इति हि राजा अमन्यत।

पुरोहितः पात्रं हस्ते धृत्वा स्वस्थितिं विचार्य स्वतर्कं श्लोकरूपेण प्रोवाच। गुरौ, पदस्य च लघुमहत्कर्तव्येषु तस्य उत्तरदायित्वम् अस्तीति, तादृशी सेवा सामान्यतः पुरस्कारयोग्या स्यादिति सः अवदत्। परन्तु समीपे एकः प्राज्ञः तापसः उपविष्टः आसीत्—दीर्घकालं वने निवसन्, वृद्धः, धर्मशास्त्रेषु गम्भीरं निपुणः, वनसाधनार्थं गृहजीवनं सर्वथा परित्यक्तवान्। एतादृशः जनः, इति तर्कितवान् पुरोहितः, लौकिकपदबद्धात् स्वात्मनः पुरोहितात् अधिकम् अस्य भोजनस्य अर्हति। सः पात्रं तापसं प्रति नीत्वा तस्य करयोः न्यस्तवान्।

तापसः एकहस्ते भोजनपात्रम्, अन्यहस्ते जलकुम्भं च धारयन्, समीपे उपविष्टं प्रत्येकबुद्धं दृष्ट्वा स्वतर्कं श्लोकेन उक्तवान्। सः अवदत्—अहं स्वयम् अद्यापि स्वाहारं पचामि, किञ्चित् धनम् अपि मम अस्ति; अतः लौकिकवस्तुषु कियत्पर्यन्तं बद्धोऽस्मि। प्रत्येकबुद्धस्तु किमपि न धारयति, तादृशबन्धनेभ्यः सर्वथा विमुक्तः अस्ति। धनबद्धस्य धनविमुक्तस्य च मध्ये दानं यथायोग्यं तस्यैव यः किमपि न धारयति, इति सः अब्रवीत्। अतः सः पात्रं प्रत्येकबुद्धाय समर्पितवान्। प्रत्येकबुद्धः तद् अगृह्णात्, तत्रैव उपविश्य च अभुङ्क्त; न कमपि सहभोजनाय आह्वयत्, न कस्यापि अनुज्ञां याचितवान्, यतः तस्याः परम्परायाः मध्ये ततः परं योग्यतरः कोऽपि नासीत्, यस्मै सः तत् पुनः अर्पयेत्।

भूस्वामी एषां सर्वं क्रमं विस्मयेन पश्यन्, प्रत्येकं ग्राहकः स्वनिर्मितं दानं धारयितुं किमर्थं नाङ्गीकरोति, अन्तिमः ग्राहकः एव किमर्थं तत् अपरस्मै अदत्त्वा स्वयम् अभुङ्क्त इति अवगन्तुं न शशाक। सः एकैकशः समीपं गत्वा, आदरेण प्रणम्य, किमर्थम् एवं कृतवन्तः इति पप्रच्छ। प्रत्येकस्य उत्तरं श्रुत्वा—यत्र प्रत्येकः अवदत् यत् परः स्वतोऽपि अधिकयोग्यः कथम् इति—भूस्वामी यथार्थाध्यात्मविवेकस्य अस्य पाठेन अत्यन्तं प्रीतः अभवत्। सः योग्यतायाम् तेषां श्लोकान् स्वयमेव पुनः पुनः पठितवान्, अन्ततः अवगतवान् यत् सत्यं योग्याय प्रदत्तं दानं, प्रथमं केन हस्तेन गतमपि, अपरिमितं फलं ददाति।

पुराणकथां समाप्य भगवान् भिक्षुभ्यः सम्बन्धं स्पष्टीकृतवान्। पुराणकथायाः भूस्वामी स एव यः वर्तमाने आनन्दं सत्कृतवान् इति भगवान् अवदत्। आनन्दः स्वयं तस्याः पुराणकथायाः राजा आसीत्, सारिपुत्रः पुरोहितः आसीत्, भगवान् स्वयं तु तस्मिन् दूरे जन्मनि हिमालयवासी तापसः, यः दानं प्रत्येकबुद्धं प्रति अनयत्, सः आसीत्।

भिक्खापरम्पराजातकं दानप्रत्याख्यानस्य कथा इति न, किन्तु यत्र कुत्रापि यथार्थगुणस्य परिचयस्य कथा इति स्थिरं तिष्ठति—यद्यपि तत् स्वस्य ग्रहणाधिकारस्य परित्यजनं सूचयति चेदपि। राजा, पुरोहितः, तापसः—प्रत्येकः स्वपदे विनये च सुस्थितः, तथापि स्वात्मनः परं दृष्ट्वा अधिकयोग्यं कमपि अभिज्ञातवन्तः; केवलं सः एव दानं स्वीकृतवान् यस्य किमपि स्वार्थं दावयितुं नावशिष्टम्। जातकसङ्ख्या 496 प्रत्येकं पाठकं तदेव पृच्छति यद् भूस्वामी सीमाग्रामे अपृच्छत्—दानं यदि तव हस्तेन गच्छेत्, तत् यथार्थतः कस्मै प्राप्तव्यम् इति त्वं जानासि वा?