दीपिजातकम्

जेतवने स्थविरः मौद्गल्यायनः अवलोकयत् यत् अजापालैः पश्चात् त्यक्ता काचित् अजा पर्वतीये वेष्टनद्वारि उपविष्टं द्वीपिनम् अपश्यत्, यः तस्याः एकमात्रं निर्गमनमार्गं रुरोध। भयेन अचलीभूय न स्थिता, अपि तु सा शृङ्गे अवनम्य चकितं मृगयुं प्रति सरलं धाविता, तं व्यतिक्रम्य सुरक्षितं स्वयूथं प्रति प्रत्यागता। मौद्गल्यायनः अजायाः युक्तिसम्पन्नं शौर्यं स्पष्टेन प्रमोदेन बुद्धाय न्यवेदयत्। किन्तु बुद्धः प्रत्यवदत्—न प्रथमवारमेव एषः द्वीपी एषा च अजा तस्मिन् द्वारि मिलितवन्तौ; दूरे जन्मनि तदेव मिलनम् अत्यन्तं भिन्नरूपेण समाप्तम्, धावने स्थाने याचनया, मोक्षस्थाने मृत्युना। तं भेदं प्रकटयितुं सः पूर्वं यद् अभूत् तत् कथितवान्।

पुरा बोधिसत्त्वः हिमालयस्य अधित्यकातः अवतीर्य परिवृते पर्वतीये प्रदेशे पर्णशालां निर्मितवान् आसीत्। प्रदेशस्य अजापालाः तस्मिन्नेव वेष्टने रात्रौ स्वपशून् स्थापयन्ति स्म, प्रतिप्रभातं च तान् बहिः नयन्ति स्म। एकस्यां सन्ध्यायां प्रमादी एका अजा यूथेन सह गृहं प्रति गच्छत् पश्चात् अवशिष्टा; यदा सा द्वारम् आगता तदा अन्ये सर्वे अजाः पूर्वमेव निर्गताः आसन्।

द्वीपी एतं विलम्बं दृष्ट्वा द्वारे साक्षाद् उपविष्टवान्, येन अजा नखपरिधिं विना वेष्टनात् निर्गन्तुं न शक्नोति स्म। अन्यः निर्गमनमार्गः नासीत्, आरोढुम् उच्चः शिलातलः नासीत्, साहाय्यं कर्तुं समीपे यूथः नासीत्। स्वकीये एकमात्रे मार्गे उपविष्टं मृगयुं दृष्ट्वा अजा मौनं न, अपि तु वाचं वृणोति स्म—यत् शृङ्गपादाभ्यां न साध्यं, तत् चतुरवचनैः साध्येत इति आशया।

सा मृदु प्रारभत, द्वीपिनं ज्येष्ठबान्धवरूपेण सम्बोधयन्ती, स्वमाता तस्मै नमस्कारम् अप्रेषयत् इति अपि उक्तवती—यथा कुलीनशिष्टाचारः मृगयोः अभिप्रायं मृदुं कर्तुं शक्नुयात् इति। किन्तु द्वीपी भावेन न चलितः। स तत्क्षणम् अभियोगेन प्रत्यवदत्—सा द्वारात् आगच्छन्ती तस्य पुच्छं पादेन अमर्दयत्, न कोऽपि विनीतः सम्बोधनः तादृशीं क्षतिं क्षन्तुं शक्नुयात् इति।

अजा युक्तिम् आश्रित्य अवदत्—सा तस्य अभिमुखं समीपं गतवती, स च अग्रे मुखं कृत्वा उपविष्टः, पुच्छं च पृष्ठतः प्रसारितम् आसीत्; अतः यत् कदापि समीपं न गता, तत् पादेन मर्दयितुं सा असमर्थैव। असत्याभियोगस्य स्पष्टं तार्किकं च प्रत्युत्तरम् आसीत्, यत् सद्भावेन विवदमानं कमपि तोषयेत्।

किन्तु द्वीपी सद्भावेन न विवदति स्म। विषयं स्वीकर्तुं स्थाने स्वदावं तादृशं प्रवर्धितवान् यत् कोऽपि तर्कः तत्र न प्राप्नुयात्—तस्य पुच्छं चतुर्षु महाद्वीपेषु, तेषां समुद्रेषु पर्वतेषु च व्याप्तम्, अतः जगति यत्र कुत्रचिदपि चलति किमपि तस्मिन् पादं न निवारयितुं शक्नुयात् इति उद्घोषितवान्। ब्रह्माण्डीयस्तरम् अभियोगम् आरोप्य सावधानं तर्कमपि तस्य लक्ष्यं कदापि प्राप्तुं न शक्नोति स्म।

अद्यापि अनिर्वृत्ता अजा अपरं रक्षाप्रकारं प्रस्तुतवती। सा अवदत् यत् तस्य पुच्छं दीर्घत्वेन प्रसिद्धम् इति सत्यम्, परन्तु सा चरणेन न, अपि तु उत्प्लुत्य आकाशमार्गेण आगतवती—यथा तस्याः कुलं द्वीपिनः विश्रामस्थानं यदा यदा अतिक्रमति तदा तदा सततं सावधानम् आदिशेत्, यत् एतादृशं प्रसिद्धं पुच्छं न कदापि स्पृशेत्।

एतदपि उत्तरं स्वपक्षे अखण्डनीयम् इति दृष्ट्वा द्वीपी पुच्छविषयं सर्वथा त्यक्त्वा तत्क्षणमेव नवीनं परिवादम् उपस्थापितवान्—सा अतिक्रमणसमये गगनात् मृगयूथं त्रस्तं कृत्वा तस्य धैर्येण अनुसृतं भोजनं नाशितवती इति। एषः अभियोगः पूर्वेण सह सम्बद्धः नासीत्, तत्रैव सारः आसीत्। सः अभियोगेभ्यः कदापि न रिक्तो भविष्यति, यतः सत्यस्य अभियोगस्य तस्य कदापि आवश्यकता नासीत्।

स्वयुक्तयः क्षीणाः, स्वोपायाः च परिक्षीणाः इति अजा तर्कं सर्वथा त्यक्त्वा केवलं स्वप्राणान् याचितवती, द्वीपिनः करुणां प्रार्थयन्ती, स्वीयासमर्थतां विना अन्यत् दातुं न शक्नोति स्म। किन्तु तत् निष्फलम् अभवत्। द्वीपी तस्याः स्कन्धं गृहीत्वा तां हत्वा यत्रैव सा स्थिता आसीत् तत्रैव भक्षितवान्—द्वारे स्थानग्रहणात् आरभ्य यत् सः सदा सङ्कल्पितवान् तदेव।

एतस्मिन् सर्वस्मिन् पर्णशालास्थितः पवित्रः तपस्वी द्वयोः पशुयोः समस्तं मिलनं दृष्टवान्—अजायाः आदिमात् मृदुसम्भाषणात् आरभ्य तस्याः अन्तिमपर्यन्तं विक्लवात् क्रन्दनपर्यन्तम्। सः तयोः मध्ये न प्रविष्टवान्, यतः कथा केवलम् एतत् अभिलिखति यत् सः आदितः अन्तपर्यन्तं विषयं दृष्टवान्—वचनैः केवलं न निवर्तयितुं शक्यायाः क्रूरतायाः मूकः साक्षी।

कथां समाप्य बुद्धः तस्य दूरजन्मनः अजां द्वीपिनं च तौ एव इति अभिज्ञातवान्, येयं मौद्गल्यायनेन द्वारे दृष्टा आसीत्; स्वयं च स पवित्रः तपस्वी आसीत् यः सर्वं प्रवृत्तं पश्यति स्म इति अवदत्। अधुना शृङ्गेण प्रहारेण यत् पलायनम्, तत् जन्मपरम्परया अन्ततः अधिगतः पाठः इति सः सूचितवान्।

पालित्रिपिटके सङ्ख्या ४२६ इति द्वीपिजातकं स्मर्यते—न तु अजायाः चतुरतायै, अपि तु तस्य विपर्ययाय, यत् कदापि न प्रबोधनीयस्य प्रतिपक्षिणः समक्षं शिष्टाचारस्य तर्कस्य च हठी असफलता, यतः प्रबोधनं तस्य वास्तविकं बाधकं कदापि नासीत्। यदा यदा अजा एकम् अभियोगं प्रत्यवदत्, द्वीपी केवलम् अन्यं निर्ममत्, पूर्वात् बृहत्तरं दुष्प्रत्युत्तरं च, यावत् प्रार्थना एव तस्याः अवशिष्टं साधनं जाता, सा अपि निष्फला अभवत्। बौद्धटीकापरम्परा अस्मात् आख्यानात् स्वीयेन भक्त्युपदेशेन सह कठोरं व्यावहारिकं परामर्शम् अपि दीर्घकालं यावत् आकर्षति—अपकारे निरतः प्राणी वा पुरुषो वा न सदा तर्केण, चाटुकारितया, शमनेन वा करुणां प्रति प्रवर्तयितुं शक्यः; यां अजां मौद्गल्यायनः स्वशृङ्गैः द्वारं भङ्क्त्वा निर्गच्छन्तीं दृष्टवान्, सा जन्मपरम्परायाः परिवर्तनेषु अन्ततः तत् अधिगतवती यत् तस्याः पूर्वजायाः मृदुवचनानि कदापि साधयितुं न शक्तानि।