वकजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः इमां कथां कथितवान्, जातकार्थकथा च एतां जातकसङ्ख्यया ३०० गणयति। एतस्याः पृष्ठभूमिः विनये कथिता अस्ति, यत् संघस्य अनुशासनसंहिता अस्ति। आयुष्मान् उपसेनः एकदा स्वविहारे निवसता एकेन नवदीक्षितेन भिक्षुणा सह भगवन्तं दर्शनाय गतः, तस्मै च भगवता तत्र निन्दा कृता। उपसेनः निवृत्य कठोरम् अभ्यासम् अकरोत्, अर्हत्त्वं च प्राप्तवान्, यत् मुक्तेः अन्तिमावस्था अस्ति। ततः सः त्रयोदश धुताङ्गानि अङ्गीकृतवान्—स्वैच्छिकानां तपश्चर्याणां समूहः, यथा भिक्षान्नमात्रभोजनं वृक्षमूले निवासश्च—तानि च स्वसहभिक्षुभ्यः उपदिष्टवान्। यदा भगवान् त्रिमासान् एकान्ते स्थितः आसीत्, तदा उपसेनः तस्य सहचराः च तानि धुताङ्गानि पालितवन्तः।

पश्चात् भगवान् उपसेनाय अनुमोदनवचनम् अवदत्। सः अवदत् यत् यदि त्रयोदश धुताङ्गानि पालयेयुः तर्हि यस्मिन् कस्मिंश्चित् काले भिक्षवः तस्य दर्शनं कर्तुं शक्नुयुः। उपसेनः तं सन्देशं भ्रातृभ्यः अनयत्। ततः परं भिक्षवः शास्तुः दर्शनात् पूर्वं धुताङ्गानि पालयितुम् आरभन्त। यदा भगवान् एकान्तात् निर्गतः, तदा ते स्वानि जीर्णखण्डानि परित्यज्य शुद्धानि वस्त्राणि धारितवन्तः।

यदा भगवान् संघेन सह आवासानां परीक्षणाय विहारे परिभ्रमति स्म, तदा इतस्ततः पतितानि जीर्णवस्त्रखण्डानि सः अपश्यत्। तानि कानि इति सः पृष्टवान्। भिक्षुभिः विवरणे कृते सः अवदत् यत् तेषां धर्माचरणं वृकस्य उपोषथवत् अल्पकालीनम् अस्ति। भिक्षवः तद् व्याख्यातुं प्रार्थितवन्तः, सः च पुराणां कथां कथितवान्।

यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यम् अकरोत्, तदा बोधिसत्त्वः देवराजः शक्रः आसीत्। तस्मिन् काले गङ्गातीरे शिलायां कश्चन वृकः निवसति स्म। शीतकाले जलप्लावने जलं वर्धमानं शिलां परितः आवृत्तवत्। वृकः तत्र किमपि भोजनं विना शयानः आसीत्, कस्यापि आहारप्राप्तेः उपायं च न पश्यति स्म। जलं वर्धमानं सत् सः स्वस्य स्थितिं विचारितवान्।

वृकः विचारितवान् यत् न भोजनम् अस्ति न च तस्य प्राप्तेः उपायः। यतः किमपि कर्तव्यं नास्ति, तस्मात् उपोषथं पालयितुं शक्यते। अतः शिलायां शयानः सः शीलानि स्वीकृतवान्, पवित्रदिनस्य पालनाय च गम्भीरं सङ्कल्पं कृतवान्। तत् चिन्तनं सुविधायाः आसीत्, न तु श्रद्धायाः। तस्य क्षुधा केवलं सर्वान् अन्यान् विकल्पान् अपहृतवती आसीत्।

शक्रः दिव्यदृष्ट्या अवलोकयन् वृकस्य दुर्बलं सङ्कल्पं दृष्टवान्। तस्य परीक्षां कर्तुं सः विचारितवान्। सः वन्यस्य अजस्य रूपं धृत्वा शिलासमीपे तिष्ठति स्म, यत्र वृकः तं द्रष्टुं शक्नुयात्।

अजं दृष्ट्वा वृकः विचारितवान् यत् अन्येन दिवसेन उपोषथं पालयिष्यामि। सः उत्थाय तं प्रति उत्पतितवान्। अजः इतस्ततः उत्प्लुत्य वृकं प्रत्यलभत। यदा वृकः दृष्टवान् यत् सः अजं ग्रहीतुं न शक्नोति, तदा सः स्थगितः, प्रत्यावृत्य पुनः शयितवान्। सः स्वयमेव अवदत् यत् तस्य उपोषथः तथापि भग्नः नासीत्।

ततः शक्रः दिव्यशक्त्या आकाशम् उत्थितवान् वृकं च आहूय अवदत्। सः पृष्टवान् यत् एतादृशस्य चञ्चलस्य प्राणिनः उपोषथपालनेन किं सम्बन्धः। सः अवदत् यत् वृकः तस्य परिचयं न जानाति स्म, केवलम् अजमांसस्य भोजनम् इच्छति स्म। तं तिरस्कृत्य शक्रः देवलोकं प्रत्यागतः। गाथानां समाप्तिः एकया तुलनया भवति—अस्मिन् लोके केचन जनाः स्वशक्तेः अतिरिक्तं सङ्कल्पं कुर्वन्ति, अजस्य दर्शनमात्रेण ते तस्मात् विचलन्ति।

बुद्धः लघुना परिचयेन कथां समापितवान्। सः अवदत् यत् तस्मिन् काले सः स्वयं शक्रः आसीत्। एषा कथा भिक्षून् दोषारोपणाय न कथिता, न च तान् लज्जयितुम्। अपि तु सा तान् दर्शितवती यत् अनुचितकारणेन गृहीतं धर्माचरणं कियत् सुलभतया विलीयते।

जातकार्थकथा एतां कथां उधारितस्य सङ्कल्पस्य विषये सावधानीवचनरूपेण सुरक्षति। यत् व्रतं अन्यविकल्पाभावात् गृह्यते तत् अद्यापि व्रतं न भवति। यावत् भोजनं नासीत् तावत् वृकाय उपोषथपालनं सुलभम् आसीत्, किन्तु यदा आहारः दृष्टः तदा सः तत् त्यक्तवान्। साधकेन सह अपि एतादृशं भवितुम् अर्हति। यः उपवासः केवलं सुविधायां धार्यते, अथवा यत् आचरणं केवलं कस्मिंश्चित् निरीक्ष्यमाणे एव आचर्यते, तत् वास्तविके परीक्षाकाले न स्थास्यति। कथा श्रोतारं मृदु आह्वयति यत् स्वशक्त्यनुरूपं व्रतं वृणुत, अजस्य दर्शने अपि च तत् निर्वहत इति।