महावाणिजजातकम्

सावत्थीनगरस्य वणिक्समूहः एकदा दीर्घयात्रायाः पूर्वं बुद्धस्य तथा तस्य धर्मस्य शरणं गतवान्। यदा ते अनपेक्षितेन धनेन भारिताः सुरक्षिताः गृहं प्रत्यागतवन्तः, तदा ते उपहारैः सह बुद्धं प्रति आगत्य स्पष्टेन सन्तोषेण स्वशुभभाग्यं कथितवन्तः।

वणिजः व्याख्यातवन्तः यत् वृक्षदेवता तेषां सम्पूर्णं धनं प्रदत्तवान्, ते च कृतज्ञतया तस्य दानस्य पुण्यं तस्मै देवतायै समर्पयितुम् इच्छन्ति स्म। बुद्धः मृदु अवदत् यत् न कस्यापि वृक्षदेवस्य दानं तान् यथार्थं रक्षितवत्, अपि तु तेषाम् आत्मनः मितव्ययिता, तेषां लोभस्य संयमः — यः लोभः पुरा एतादृशं वाणिज्यसार्थम् अन्तिमपुरुषपर्यन्तं विनाशितवान्। ततः सः भिक्षुभ्यः जातकसङ्ग्रहस्य क्रमाङ्कः 493, महावणिज्जातकम् इति कथां कथितवान्।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां शासति, बोधिसत्त्वः वणिजां सार्थस्य प्राज्ञः विश्वस्तः नेता आसीत्; सर्वे सहयात्रिणः प्रत्येकस्यां यात्रायां तस्य परामर्शम् अनुसरन्ति स्म।

सार्थे सर्वतः पञ्चविंशतिः वणिजः आसन्, ते पञ्चशतैः शकटैः वाणिज्यभाण्डैः सह विस्तृतं निर्जनं मरुभूमिं दूरदेशीयेषु पण्यवीथिषु वाणिज्यार्थं गच्छन्तः अतिचक्रुः।

यात्रायाः गहने मध्ये तेषां जलं सर्वथा समाप्तम्। निष्ठुरे सूर्ये मृगतृष्णाः तेषां दिग्बोधं विभ्रमयन्ति स्म, वणिजः निराशाम् अनुभवन्ति स्म, निश्चिताः यत् तृषैव मरुभूमेः आरब्धं समापयिष्यति। एतस्यां विषमायां स्थितौ ते अग्रे विशालं वटवृक्षं दृष्टवन्तः, यस्य छाया दग्धसिकतायाः उपरि अविश्वसनीयं गाढहरितं वितानमिव उत्थिता।

अन्ते वृक्षं प्राप्य वणिजः तस्य शाखानाम् अधः भूमिं शीतलां स्वागतयोग्यां च दृष्टवन्तः, मरुभूमेः प्रखरप्रकाशात् परं विश्रामम्। ऊर्ध्वं दृष्ट्वा वणिजः पत्राणि आर्द्राणि इव दीप्यमानानि, शाखाः च जलभारेन गुरूणीव इति अपश्यन्। बोधिसत्त्वः तेषां सार्थनायकः तेषां मध्ये स्थितः आसीत्, परन्तु वणिजः एव तं वृक्षं साधारणच्छायातः अधिकं मन्यन्ते स्म।

पानीयम् अन्वेषयन्तः वणिजः पूर्वशाखां छित्त्वा तत्क्षणमेव स्वच्छं मधुरं जलं प्रावहत्; सार्थस्य प्रत्येकः नरः प्रत्येकः वृषभश्च पीत्वा स्नात्वा क्लान्तिं सर्वथा प्रक्षालितवन्तः।

एतेन आश्चर्येण प्रोत्साहिताः वणिजः अग्रे गतवन्तः। दक्षिणशाखां छित्त्वा सुस्वादु आहारं शीतलं पेयं च प्राप्तवन्तः, यत् प्रत्येकं यात्रिकं तृप्तं कर्तुं पर्याप्तम्। पश्चिमशाखां छित्त्वा मनोहराः परिचारिकाः प्राप्ताः, याः गायन्त्यः श्रमं लघूकृतवत्यः। अन्ते उत्तरशाखां छित्त्वा सुवर्णं रजतं मौक्तिकानि रत्नानि च प्रावहन्त — सार्थस्य वहितवतः धनात् अधिकं धनं, यत् पञ्चशतानि शकटान्यपि पूर्णतया अपूरयत्।

कल्पनातीतैः रत्नैः प्रसन्नाः वणिजः अधिकं धृष्टाः अभवन्। यदि चतस्रः एव शाखाः एतादृशं धनं जनयेयुः, इति ते परस्परं तर्कितवन्तः, तर्हि तदधः स्थितं मूलं स्कन्धश्च अधिकं अद्भुतं धनं धारयेयुः। गूढं धनं प्राप्तुं ते वृक्षं पूर्णतया छेत्तुं निश्चितवन्तः।

बोधिसत्त्वः एतेन प्रस्तावेन विस्मितः सन् दृढतया विरुद्धम् अवदत्। यः वृक्षः एतावता जलेन, आहारेन, सुखेन, धनेन च प्रभूतं दत्तवान्, सः कृतज्ञतायाः योग्यः, न विनाशस्य, इति सः अवदत्। कोऽपि ज्ञानी यः आश्रयं दत्तवतः वृक्षस्य एकमपि शाखां छिन्द्यात्, किं पुनः सर्वं स्कन्धं छिन्द्यात्, यः तस्मै शरणं दत्तवान्? तस्य सावधानता उपेक्षिता; वणिजः स्वकीयान् परशून् गृहीत्वा तथापि स्कन्धे प्रहरन्ति।

वृक्षः महान्तस्य नागराजस्य निवासः आसीत्, तथा स्कन्धस्य प्रहारः तं एतादृशेन उदारतायाः पश्चात् कृतघ्नतायाः कारणेन क्रुद्धं कृतवान्। सः स्वबलं युद्धक्षेत्रे आह्वयत्: पञ्चविंशतिः कवचधारिणः सर्पाः, त्रिशतं धनुर्धराः, षट्सहस्रं च अपरे खड्गढालधारिणः — एषा सेना स्कन्धस्य क्षतस्य प्रत्युत्तरे सार्थं प्रति अवातरत्।

तत्र समवेतेषु सर्वेषु वणिजेषु केवलं बोधिसत्त्वः, यः एव छेदनविरुद्धम् अवदत् लोभस्य स्थाने कृतज्ञतायाः परामर्शं दत्तवान्, नागराजसेनायाः रक्षितः। शेषः सार्थः, ये जनाः अधिकतर-धनस्य अनुसरणे प्रत्येकां चेतावनीम् उपेक्षितवन्तः, ते नागराजस्य प्रतिक्रियायाः अनन्तरं न अजीवन्।

बोधिसत्त्वस्य संयमेन, तथा यथार्थस्य प्रति निष्ठया — यत् सः स्वसङ्गिनां सम्मतिम् अपि व्ययीकृत्य तत् कर्तव्यम् अमन्यत — मुग्धः नागराजः अवशिष्टानि शकटानि धनस्य उत्तमैः रत्नैः पूरितवान्, बोधिसत्त्वं वाराणसीं सुरक्षितं प्रापयितुं व्यवस्थितवान्। कथायाः समाप्तौ बुद्धः पुरातनकथायाः नागराजं सारिपुत्रं निर्दिष्टवान्, तथा सुदूरे जन्मनि अवशिष्टः प्राज्ञः सार्थनायकः स्वयं एव आसीत् इति।

महावणिज्जातकं दानं लाभस्य आमन्त्रणमिति भ्रमात् सावधानं करोति, यत् उपकारिणः सर्वं यत्किञ्चित् गृह्णीयात्। वृक्षः जलम्, आहारम्, सहचर्यं, धनं च स्वतन्त्रतया तेभ्यः प्रादात्, ये केवलं याचन्ते स्म तथा प्राप्नुवन्ति स्म; तथापि यत् अधिकं याचनं, प्रदत्तायाः प्रचुरतायाः अपि सन्तोषस्य अस्वीकारः, स एव स्वकीयं विनाशम् आनयत्। क्रमाङ्कः 493 संयमस्य मानदण्डरूपेण स्थितः: कृतज्ञतया प्रतिदत्तं दानम् आशीर्वादे वर्धते, परन्तु लोभेन प्रतिगृहीतं दानम् अन्ते तदेव भवति यत् लोभिनं विनाशयति।