उदुम्बरजातकम्

एकः भिक्षुः सीमाग्रामे आश्रमं निर्मितवान्, ताजल-सामीप्यस्य, भिक्षादानशीलानां ग्रामवासिनां समीपतायाः, तथा शान्तसाधनायोग्यतायाः कारणेन तत् स्थानं सावधानं वृतम्। एकदा एको आगन्तुकः भिक्षुः आगतः, तस्य आवासिना भिक्षुणा अतिथेः योग्यया सर्वया शिष्टतया स्वागतं कृतम्। किन्तु आगन्तुकः पूर्वमेव तं आवासं स्वार्थे हर्तुं कूटयोजनां कृतवान्। सः आवासिनः बुद्धदर्शनार्थं गच्छतः समये आश्रमस्य रक्षणं प्रस्तावितवान्, तस्य अनुपस्थितौ च ग्रामवासिनः तस्य विरुद्धं निन्दया प्रेरितवान्। यदा यथार्थः भिक्षुः प्रत्यागतः, तदा तेन स्वनिर्मिते एव आश्रमे शयनार्थम् अपि स्थानं न दत्तम्। खिन्नः विस्थापितः च सः जेतवनं प्रति प्रत्यागतः। यदा अन्ये भिक्षवः एतं विश्वासघातं परस्परं चर्चितवन्तः, तदा बुद्धेन उक्तं यत् एतादृशः छलः पूर्वमपि अभवत्, तेन च पालित्रिपिटकस्य जातकसंख्या 298 इति उदुम्बरजातकं सुदूरे पूर्वजन्मनि एषः एव प्रतिरूपः इति दर्शयितुं कथितम्।

पुरा काले वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले बोधिसत्त्वः एकस्मिन् वृक्षे देवतारूपेण निवसति स्म, तस्य शाखाधः गच्छतां प्राणिनां शान्तः साक्षी आसीत्। समीपे एकः लघुः रक्तमुखः वानरः एकस्यां गुहायां स्वगृहं निर्मितवान्, या सर्वेषु ऋतुषु तं शुष्कं सुरक्षितं च रक्षति स्म। तां सुखदां शरणं सः अन्यस्य कस्यापि प्रयत्नेन न, अपितु स्वयमेव प्राप्तवान्।

एकस्मिन् दिने एकः विशालः कृष्णमुखः वानरः, जलेन सिक्तः शीतेन कम्पमानश्च, रक्तमुखस्य शुष्कां गुहां दृष्ट्वा तत्क्षणमेव तां लोलुपतया इच्छति स्म। आश्रयं विभक्तुं प्रत्यक्षं याचनां कर्तुं अपेक्ष्य कृष्णवानरः असत्यं रचितवान्। सः रक्तमुखं अवदत् यत् समीपे कुत्रचित् पक्वाः अञ्जीराः, मधुरं न्यग्रोधफलं, तरङ्गपत्र-उदुम्बरं च लम्बन्ते, खादनार्थं प्रतीक्षन्ते; तथा अतीव समीपे एतादृशे बाहुल्ये सति व्यर्थं क्षुधार्तः न भवेत् इति सः तं तत्क्षणमेव सह आगन्तुं प्रेरितवान्।

कथां पूर्णतया विश्वस्य रक्तमुखः प्रतिश्रुतं फलम् अन्वेष्टुम् उत्साहेन प्रस्थितः। सः एकस्मात् वनात् अन्यं वनं प्रति अन्विष्य गतः, किन्तु कृष्णमुखेन वर्णितेषु स्थानेषु एकम् अपि अञ्जीरं न प्राप्तवान्। दीर्घेण निष्फलेन अन्वेषणेन अनन्तरं एव सः क्षुधार्तः, प्रस्थानकालात् अधिकं सुखरहितश्च, स्वगुहां प्रति प्रत्यावृत्तः।

यदा रक्तमुखः प्रत्यागतः, तदा तेन दृष्टं यत् कृष्णमुखः स्वगुहायाम् एव सुखेन स्थितः आसीत्, तत्र एव यत्र स्वयं शुष्कः सुखासीनः स्यात्। अतिक्रमणकारिणं प्रत्यक्षं न आरोप्य रक्तमुखः प्रथमं मृदुतरं मार्गम् अनुसृतवान्। सः अवदत् यत् वृद्धस्य प्रति उचितं सम्मानं दर्शयन् प्राणी कीदृशं तृप्तं अनुभवति, यथा शिष्टतामात्रेण कृष्णमुखः गुहां पुनः समर्पयेत् इति आशया।

किन्तु कृष्णमुखः रक्तमुखस्य मृदुचाटुवचनं तथैव स्पष्टं पश्यति स्म यथा रक्तमुखः स्वस्य असत्यं पूर्वं न अज्ञासीत्। सः स्वयं एकया लोकोक्त्या उत्तरं दत्तवान्: यदा एकः काष्ठहारः अन्यं वञ्चयितुं यतते, अथवा एकः वानरः अन्यं वानरं, तदा तरुणः अननुभवी वानरः वञ्चितः भवेत्, परन्तु कदापि वृद्धः वानरः नहि, यः प्राणिनः सर्वान् कूटान् पूर्वमेव अनुभूतवान्। सः अपि अवदत् यत् तत्र रक्तमुखाय किमपि फलं नास्ति, तथा तं मार्गं प्रति गन्तुं आदिशत्। रक्तमुखः निर्गतः, कृष्णमुखः च गुहां स्वायत्तीकृतवान्।

बुद्धः स्वभ्रातुः विश्वासघातेन व्यथिताय भिक्षुगणाय कथायां वर्णितानां पात्राणां परिचयं दत्त्वा कथां समापयत्। स्वगुहातः कूटेन वञ्चितः रक्तमुखः एव सः भिक्षुः आसीत्, यः केवलं अतिथेः छलेन स्वाश्रमं हारितवान्। यः कृष्णमुखः कूटयोजनया अन्यस्य आवासं प्राप्तवान्, सः एव आगन्तुकः भिक्षुः आसीत्, यः तत्सदृशमेव अकरोत्; तथा यः वृक्षदेवता सर्वं साक्षीभूतः किन्तु अनिश्चितः अभवत्, सः स्वयं बुद्धः सुदूरे पूर्वजन्मनि आसीत्।

जातकं न प्रतिश्रुतवत् यत् कूटः सदैव अन्ते पराजितः भवति, यतः रक्तमुखः स्वगुहां कदापि न प्राप्नोत्, कूटकर्ता च तां स्वायत्तीकृतवान्। तेन विस्थापितभिक्षवे तु कथा मान्यतां दत्तवती। तस्य हानेः विशिष्टं स्वरूपं, यत् विश्वासः अतिथये दत्तः, यः स्वस्य अधिकारं नास्तीति गृहीत्वा प्रतिदानं कृतवान्, सः प्रतिरूपः इतिहासवत् पुरातनः आसीत्, यस्य नाम आसीत्, यस्य च कथा तस्य स्वजन्मनः पूर्वजन्मसु प्रसृता आसीत्। पुरातनप्रतिरूपस्य नामकरणेन तस्य हानिः न निवर्तते, किन्तु तत् सहन्तः जनाः स्पष्टतया द्रष्टुं शक्नुवन्ति यत् दोषः कूटकर्तुः योजनायाम् आसीत्, न कस्यापि स्वकीय-आतिथ्यस्य दोषे।