संकल्पजातकम्

श्रावस्त्याः एकः तरुणः कुलीनः यः प्रव्रज्यां स्वीकृतवान्, सः सुवेषितां स्त्रियं दृष्ट्वा स्वसङ्कल्पं चलितं प्राप्तवान्। कामस्य उद्भवेन सः इतः व्याकुलः अभवत् यत् तस्य आचार्याः मार्गदर्शनार्थं तं बुद्धस्य समक्षम् आनयन्। बुद्धः तस्मै अवदत् यत् अत्यन्तशुद्धाः तपस्विनः अपि, ये ध्यानं तस्य चरमसीमां यावत् निपुणं कृतवन्तः, एकदा तस्यैव उद्भवस्य विरुद्धे संघर्षं कृतवन्तः, तथा च सः पालिपिटकस्य जातकसंख्या २५१ इति संकल्पजातकम् अकथयत्, येन तरुणभिक्षोः कृते दर्शितं यत् एकः अरक्षितः विचारः कियत् दूरं गन्तुं शक्नोति, तथा च कियत् पूर्णतया पुनः निवर्तयितुं शक्यते।

पूर्वस्मिन् युगे, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तदा बोधिसत्त्वः एकस्मिन् धनिके ब्राह्मणकुले जातः। स्वमातापितरौ मृतयोः परम् सः गृहस्थजीवनं सर्वथा त्यक्त्वा, हिमालयं प्रति प्रस्थितः, गम्भीरैः समाधिभिः, तेषां निपुणतया आगतैः अतिमानुषैः सिद्धिभिः च सह ध्याने आत्मानं समर्पितवान्। यदा सः अन्ततः भिक्षार्थं पर्वतेभ्यः अवतीर्णः, तदा तस्य शान्तिः इतीव पूर्णा दृश्यमाना च स्थिरा आसीत्, यत् वाराणस्याः राजा गाढं प्रभावितः सन् तं राजोद्याने स्थायिनिवासार्थं निमन्त्रितवान्।

तपस्वी स्वीकृतवान्, कियत्कालं यावत् उद्याने अविचलितः निवसति स्म, प्रतिदिनं प्रासादे भोजनार्थं आकाशेन उड्डीयते स्म। राज्यस्य सीमायां विद्रोहः राजानं तं शमयितुं आह्वयत्। सः रानीं न्यस्तवान् यत् तस्य अनुपस्थितौ तपस्विनः आवश्यकताः पूर्यन्तां, इति विश्वस्य यत् एतादृशे स्थिरे क्रमे किमपि अनिष्टं भवितुं न शक्नोति।

एकस्मिन् मध्याह्ने तपस्वी सदा यथा तथा प्रासादस्य वेदिकां प्रति आकाशात् अवतीर्णः। रानी तस्य आगमनध्वनिना चकिता सती अत्यन्तशीघ्रं उत्थिता, तथा च तस्याः वस्त्रं तां ग्रहीतुं पूर्वमेव स्खलितम्। तस्मिन् एकस्मिन् अरक्षिते क्षणे तपस्विनः मनसि कामस्य विचारः उदपद्यत, तथा च यदा सः उदपद्यत तदैव, यान् समाधीन् सः राजोद्याने द्वादशवर्षैः संवर्धितवान् आसीत्, ते सर्वथा पतिताः, तैः सह च तं तत्र नीतवती उड्डयनशक्तिः अपि। सः यत्र स्थितः आसीत् तत्रैव भूमौ पतितः। ततः परं सप्तदिनानि सः उद्याने असहायः शयितः, विचारेण पीडितः, भोक्तुम् अशक्तः, उत्थातुम् अशक्तः, तस्याः शान्तेः मार्गं प्राप्तुम् अशक्तः च, यां सः नष्टवान् आसीत्।

विद्रोहं शमयित्वा राजा प्रत्यागतः तपस्विनं द्रष्टुं गतवान्। तेन सः स्पष्टया पीडया शयितः दृष्टः, तथापि तस्य शरीरे तत् व्याख्यातुं कोऽपि चिह्नम् अथवा घावः नासीत्। विस्मितः राजा पृष्टवान् यत् कः शस्त्रः एतं पुरुषं एतावत् पूर्णतया प्रहर्तुं शक्नुयात्, सर्वथा दृश्यं चिह्नम् अविहाय।

बोधिसत्त्वः तस्मै श्लोकेन उत्तरं दत्तवान्। न सामान्यः शरः तं विद्धवान् आसीत्, इति सः व्याख्यातवान्, न काष्ठशल्यं न लोहाग्रं, अपि तु केवलः विचारः, यः उदपद्यत प्रहारं च शस्त्रस्य सर्वेण बलेन कृतवान्, यद्यपि तस्य कोऽपि भौतिकः आकारः नासीत्। कामस्य विचारः एकेन अरक्षितेन क्षणेन प्रविष्टः, यत्र सत्यः शरः अपि स्थितः स्यात् तत्रैव स्थितः, इति सः वर्णितवान्; तेन तादृशीं क्षतिः कृता यां कोऽपि वैद्यहस्तः चिकित्सितुं न शक्नोति।

येन तं प्रहृतं तत् नामोच्चार्य बोधिसत्त्वः स्वध्यानस्य विषये मनः पुनः प्रत्यानीतवान्, यं विषयं सः तस्य अभ्यासवर्षेषु, तस्य एकस्य क्षणस्य पूर्वं यः तं विनाशितवान्, तस्मिन् आश्रितः आसीत्। तस्मिन् स्थिरतया मनः धृतवान्, यावत् यः समाधिः सः नष्टवान् आसीत्, सः पुनः प्रतिष्ठितः सम्पूर्णतया च प्रत्यागतः। यदा तस्य शक्तयः पुनः स्थापिताः, तदा सः चकितस्य राज्ञः समक्षम् आकाशे उत्थितः। अस्मिन् समये सः राजोद्यानं प्रति सर्वथा न प्रत्यागतः, अपि तु साक्षात् हिमालयं प्रति उड्डीतः, यत्र सः स्वमरणपर्यन्तम् अविच्छिन्नाभ्यासे स्थितः। ततः परं सः ब्रह्मलोके गतवान्, यत् लोकं प्राप्तुं तेन स्वजीवनं सम्पूर्णं प्रस्तुतं कृतम् आसीत्।

बुद्धः व्याकुलं तरुणभिक्षुं अभिज्ञापयन् समापितवान् यत् सः स्वयं, तस्मिन् दूरे जन्मनि, तपस्विनः आसीत्, यः एकेन अरक्षितेन विचारेण पतितवान्, केवलं तस्मिन् अभ्यासे पूर्णेन मनसा प्रत्यागत्य पुनःप्राप्तवान्, यम् अभ्यासं तस्य विचारः बाधितवान्। आनन्दः सः राजा आसीत्, यः तं तस्य चरमस्थितौ अपश्यत्। शिक्षा सीधा भिक्षुं प्राप्तवती। ध्याने कोऽपि सिद्धिः, तस्य निर्माणे यावन्तः वर्षाः अपि व्यतीताः, कमपि व्यक्तिं अरक्षितस्य विचारस्य उद्भवात् प्रतिरक्षितं न करोति। यः एकमात्रः उपायः वास्तविकं कार्यकरः भवति, स एव यः बोधिसत्त्वेन उपयुक्तः: मनः स्वविषयं प्रति प्रत्यानेतव्यं, न तु अभ्यासात् सर्वथा दूरं प्रति।