वट्टकजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः श्रावस्त्यां श्रेष्ठिनः पुत्रं प्रति इमां कथां प्रोवाच। तस्य युवकस्य स्वाभाविकी स्पष्टा प्रज्ञा एकदा तस्य प्राणान् रक्षितवती, यदा सः अपराधं विना मिथ्यारोपितः मृत्युदण्डेन सम्मुखीभूतः आसीत्। तस्मिन् मारके सङ्कटे तस्य शान्तिः तथा सम्यक्चिन्तनं तम् अन्ततः मुक्तिम् अददात्। ततः सः गृहजीवनं सर्वथा परित्यज्य सङ्घं प्रविश्य अर्हत्त्वं साक्षात्कृतवान्। यदा भिक्षवः तस्य शिष्यस्य प्रव्रज्यापूर्वम् एव प्रदर्शितां प्रज्ञां विस्मिताः अपश्यन्, तदा भगवान् अवदत् यत् मृत्युसङ्कटे ईदृशी स्पष्टा प्रज्ञा तस्मै नूतना न आसीत्, इति वदन् पालिपिटके जातकसङ्ख्या अष्टादशोत्तरशततमं वट्टकजातकं कथितवान्, दूरस्थे पूर्वजन्मनि तत्सदृशं गुणं प्रकाशयितुम्।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्ते राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः अरण्ये स्वजातिभिः सह सुखेन वसन् वर्तकरूपेण जातः। एकः व्याधः सहसा बहून् वर्तकान् बोधिसत्त्वेन सह जालेन गृहीत्वा सङ्कीर्णेषु पञ्जरेषु स्वगृहं नीतवान्। तस्य आचारः आसीत् यत् गृहीतान् वर्तकान् उत्तमधान्येन जलेन च पोषयित्वा, ते पीवरीभूताः सन्तः कोमलमांसाभिलाषिभ्यः क्रेतृभ्यः श्रेष्ठमूल्येन विक्रेतुं योग्याः स्युः।

अन्ये गृहीताः वर्तकाः लोभेन भक्षयन्तः दिने दिने गुरवः अभवन्। परन्तु बोधिसत्त्वः सूक्ष्मं निरीक्षितवान्। यः यः वर्तकः सफलतया पीवरः अभवत्, तस्य अवस्थां सः स्पष्टं दृष्टवान्: व्याधः हस्तं प्रसार्य सर्वाधिकं पीवरं गृहीत्वा निःसङ्कोचं विक्रीणाति वा हन्ति वा। सः तत्क्षणम् एव अवबुद्धवान् यत् तथा उदारतया दत्तं धान्यं न कृपा, अपि तु स्वस्य समीपागतस्य मृत्योः यन्त्रम् आसीत्। तस्मिन् पञ्जरे पीवरत्वं वधाय सज्जता इति च।

तं प्रतिरूपं स्पष्टं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वः स्वरक्षणाय सुनिश्चितम् उपायं निश्चितवान्। सः व्याधस्य आहारस्य एकम् अपि धान्यकणं प्रत्याचक्षाणः, जीवनरक्षणमात्रं जलं पिबन्, दिने दिने स्वशरीरं क्षीयमाणं भवितुं दत्तवान्। कालेन सः केवलम् अस्थिषु प्रसृतः त्वक्-आवरणः अभवत्, इतः कृशः कुरूपश्च यत् कोऽपि क्रेता तं न वाञ्छेत्।

पीवरीकृतानां पक्षिणां विक्रयकालः आगतः। क्रमेण क्रेतारः बोधिसत्त्वं पुनः अपि अनवलोक्य अतिक्रान्ताः, एकाम् अपि मुद्रां योग्यं न मन्यमानाः, अतिकृशः रुग्णश्च इति। व्याधः स्वयं पञ्जरं परीक्ष्य, एकः वर्तकः एव त्वक्-अस्थिमात्रः अवशिष्टः इति दृष्ट्वा, विक्रये अनुपयोगी पाकाय अपि अमूल्यः इति व्यवसितवान्।

इदानीं सः पक्षी अमूल्यः इति निश्चित्य, व्याधः बोधिसत्त्वं निरपेक्षतया गृहीत्वा शेषसङ्ग्रहे दृष्टिं निधाय तं शिथिलम् अवतारितवान्। तस्मिन् अरक्षिते क्षणे, दुर्बलः अपि शरीरेण अखण्डः बोधिसत्त्वः सावधानोपवासेन रक्षितं बलं सङ्गृह्य, पक्षौ प्रसार्य, कस्यापि पुनःग्रहणात् पूर्वम् एव सरलं वनं प्रति उड्डीय गतः।

भगवान् भिक्षुभ्यः अवदत् यत् सः स्वयम् एव तस्मिन् दूरस्थे जन्मनि स्थूलत्वस्य अस्वीकारोपायेन मृत्युं पलायितः वर्तकः आसीत्। एतत् तस्य श्रेष्ठिपुत्रस्य तथैव आसीत् यः पीडासु स्वस्य स्पष्टचिन्तनेन पूर्वं मृत्युं पलायितवान्। वर्तकः प्रत्यागत्य सहचरेभ्यः अघोषयत् यत् यः अविचार्य यद् दत्तम् तदेव भक्षति, सः तस्मात् किम् अपि लाभं न प्राप्नोति। चिन्तनम् एव, यथोचितक्षणे सावधानतया प्रयुक्तम्, तं मरणात् बन्धनात् च उभाभ्यां मुक्तिं प्रदत्तवत्।

अस्याः कथायाः गम्भीरं तत्त्वं बोधिसत्त्वस्य समाधानं कियत् विरुद्धम् आसीत् इत्यत्र अस्ति। पञ्जरस्थाः अन्ये सर्वे वर्तकाः क्षुधितस्य पक्षिणः कृते एकम् एव स्पष्टं कल्याणं, प्रचुरम् आहारम्, अन्वसरन्। तेन अनुसरणेन च प्रत्येकः क्रमशः वधं प्रापितः। सुरक्षासदृशं सर्वाधिकं प्रतीयमानं वस्तु — यत्र आहारः कदापि दुर्लभः न आसीत् तस्मिन् पञ्जरे परिपूर्णम् उदरम् — तत् प्रत्याख्याय एव बोधिसत्त्वः स्वं तस्याः सर्वान् ग्रसमानायाः तृष्णायाः दृष्टेः अगोचरः अकरोत्। सत्त्वस्य अभिलाषाणां शोषणाय विशेषतया निर्मितं जालं न सावधानतरं कामनया एव परित्यज्यते। तृष्णायाः एव जालयन्त्रत्वेन ज्ञानेन एव मुक्तिः लभ्यते।