मणिकुण्डलजातकम्

भगवान् बुद्धः इमां कथां जेतवने कथितवान्, पालिसाहित्ये संगृहीतस्य पञ्चनिपातस्य मणिकुण्डलवर्गस्य एकपञ्चाशत्तमं जातकम्। एषा कथा कोसलराजस्य एकस्य अमात्यस्य विषये अस्ति, यः यथार्थोपयोगितया प्रतिष्ठां प्राप्य राजसभायां प्रतिस्पर्धिनाम् ईर्ष्याम् उत्पादितवान्। ईर्ष्यालवः अमात्याः राजान्तःपुरे दुराचारस्य निन्दात्मकम् अभियोगं कल्पितवन्तः, राजा च अन्वेषणं विनैव निर्दोषं बद्ध्वा कारागारे निक्षिप्तवान्। निराशं न गत्वा अमात्यः स्वकारावासम् आध्यात्मिकोन्नत्यै अवसरं कृतवान्। कालेन राजा सत्यं ज्ञात्वा तं मोचितवान्, पूर्वापेक्षया च अधिकतरं सम्मानितवान्। बुद्धः पूर्वजन्मनः कथां कथयित्वा दर्शितवान् यत् समानः प्रकारः, अर्थात् अन्यायजं दुःखं रोषेण न किन्तु आन्तरया स्थैर्येण प्रतिगृह्यते, पूर्वं महत्तरे रङ्गमञ्चे अभिनीतः आसीत्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राजा आसीत्, न्यायेन शासन् लोभरहितः क्रूरतारहितश्च। कोसलराजस्य सभायां दुष्टः अमात्यः स्वार्थसाधनाय स्वामिनं शान्तां वाराणसीराज्यम् आक्रमितुं प्रेरितवान्। कोसलराजः तस्य प्रलोभनं गृहीतवान्, सेनां सज्जीकृत्य च वाराणसीं जितवान्। बोधिसत्त्वः प्रजानां प्राणहानिकरं कमपि प्रतिरोधं न कृतवान्, अतः सः बद्धः कारागारे क्षिप्तश्च।

स्वकारागारे निराशां न प्राप्य बोधिसत्त्वः गम्भीरं ध्यानसमाधिं प्रविष्टवान्। तस्य एकाग्रतायाः बलेन सः भूमेः उत्थाय पूर्णतः शान्तः आकाशे पद्मासनेन उपविष्टवान्। एतद् असाधारणं दृश्यं श्रुत्वा कोसलराजः स्वयम् द्रष्टुम् आगतवान्। सः अवगतवान् यत् बद्धस्य राज्ञः शान्तिं पश्यतः एव स्वशरीरे दाहकरः क्षोभः उत्पन्नः, यथा स्वापराधस्य बोधिसत्त्वस्य शान्त्या सह विरोधेन कश्चित् अदृश्योऽग्निः प्रज्वलितः स्यात्।

बोधिसत्त्वं प्रति साक्षाद् भाषितुं प्रेरितः कोसलराजः श्लोकम् अपठत्, यः पराजितस्य राज्ञः प्रतीयमानं सर्वं हानिं गणयति स्म — मणिकुण्डलम्, अश्वः रथश्च, पुत्रः प्रियपत्नी च अपि अपहृताः। तथापि बोधिसत्त्वः आकाशे उपविष्टः आसीत्, यथा एतेषु केनापि अस्पृष्टः। एतस्मात् श्लोकात् जातकस्य नाम गृहीतम्: मणिकुण्डलम्, मणिखचितं कर्णभूषणम्। एतद् राज्ञः हानिसूच्याः एकमेव वस्तु, यत् बोधिसत्त्वस्य स्वोपदेशः अचिरेण अप्रासङ्गिकं करिष्यति।

प्रत्युत्तरे बोधिसत्त्वः कोसलराजम् अशिक्षयत् यत् वस्तूनां यथार्थस्वभावं यः जानाति, सः तादृशैः हानिभिः न चलति, याः केवलं यत् पूर्वमेव सत्यं ज्ञातम् तदेव पुष्टीकुर्वन्ति। प्रत्येकं सम्पत्तिः, सम्बन्धः, परिस्थितिश्च परिवर्तनस्य अन्तिमहानेश्च अधीना। एतादृशं दुःखं, सः व्याख्यत्, तस्य मनसि शक्तिं हारयति यः हानेः आगमनात् पूर्वमेव अनित्यतया सह सन्धिं कृतवान्, न तु सङ्कटस्य क्षणे एव तद् आविष्कुर्यात्।

अस्य उपदेशस्य गाम्भीर्येण स्पृष्टः, स्वामात्यस्य महत्त्वाकाङ्क्षया जनितेन अन्यायपूर्णेन युद्धेन लज्जितश्च कोसलराजः बोधिसत्त्वात् शृङ्खलाः अपनीय वाराणसीराज्यं तस्मै सम्पूर्णतया प्रत्यर्पितवान्। सः शान्त्या प्रस्थितः, धर्मन्यायस्य शिक्षां वहन्, यां जातकस्य कथाभागः दर्शयति यत् पश्चात् परजन्मनि एकः राजा इव स्वयमेव ईर्ष्यालुभिः अमात्यैः विपथगतः सन् सः तां पुनः अधिगन्तव्यः अभवत्।

उपदेशस्य समापनसमये बुद्धः उभयोर्जन्मनोः पात्राणां परिचयं कृतवान्। आनन्दः कोसलराजः आसीत्, स विजेता यस्य स्वापराधः कस्यापि आयुधात् अधिकं दहति स्म; बुद्धः स्वयं वाराणस्याः राजा आसीत्, यस्य बन्धने शान्तिः विजयिनं राजानं तद् अशिक्षयत् यत् तस्य सिंहासनम् एकाकि कदापि न शिक्षितवत्।

जातकस्य केन्द्रीयः विपर्ययः चिन्तनीयः। कोसलः एव, कोष्ठकाद् बहिः स्वतन्त्रः सर्वैः लौकिकलाभैः सहितः, दाहकरं क्षोभम् अनुभवति, यदा बोधिसत्त्वः, राज्यात् कुटुम्बात् स्वातन्त्र्याच्च वञ्चितः, अक्षुब्धया स्थिरतया उपविशति। बौद्धटीका अस्य विपर्ययस्य पाठं कथायाः यथार्थशिक्षारूपेण करोति, यत् कस्यापि प्रत्यक्षनैतिकोक्तेः अपेक्षया तीक्ष्णतरम्। जातकं सूचयति यत् विजयः स्वामित्वं च अपराधस्य क्लेशस्य च आन्तराग्नेः विरुद्धं रक्षां न ददाति, यदा तु वास्तविकी समता, परिस्थित्या न किन्तु प्रज्ञया निर्मिता, शृङ्खलाबद्धस्य बन्दिनोऽपि उपलब्धा भवति। कोसलस्य शरीरं प्रकटयति यत् तस्य विजयः यत् तस्य विजयः गोपयितुं न शक्नोति — बलेन राज्यग्रहणेन सः यत् किञ्चित् अत्यजत्, तत् स्वसिंहासनेनापि पुनः न लभ्यते।

जातकस्य वर्तमानं कथाकाठ्यं दर्शयति यत् अमात्यः पुनः अन्वेषणं विना केवलम् ईर्ष्यालुनिन्दया दण्डितः। एतत् सूचयति यत् यः राजा एकदा प्रत्यक्षम् एतां शिक्षाम् प्राप्तवान्, सः पश्चात् प्रत्येकस्मिन् निर्णये तां वहति इति न नियमः। बौद्धपरम्परा एतत् पुनरावर्तनं शिक्षायाः दोषरूपेण न पठति, अपि तु इदं सत्यनिष्ठं स्वीकारं पश्यति यत् कियत् सहजं कठिनप्राप्तं ज्ञानं क्षीयते, यदा तस्य उत्पादकाः परिस्थितयः न विद्यन्ते। सत्वरनिर्णयस्य, ततः विलम्बितप्रत्यर्पणस्य च समानः प्रकारः बहुशः पुनरावर्तते, ततः अन्ततः सम्यक् आत्मसात् भवति।