मुणिक जातकम्

बुद्धः इमां कथाम् अकथयत्, या पालिपरम्परायां त्रिंशत्तमं जातकम् अस्ति। एकः भिक्षुः रूपवत्यां स्त्रियां तीव्रम् अनुरागम् आपन्नः आसीत्, तस्याः कारणात् प्रव्रज्याजीवनं त्यक्तुम् उद्यतः च आसीत्। बुद्धः व्याख्यत् यत् सैव स्त्री पूर्वजन्मनि अजानती एव यस्य प्राणिनः मृत्यौ निमित्तम् अभवत्, तं प्राणिनं स भिक्षुः इदानीम् अकारणम् ईर्ष्यति; ईदृशी ईर्ष्या कियत् भ्रामिका भवितुम् अर्हति इति दर्शयितुम् इयं कथा उक्ता।

एकस्मिन् उर्वरे कृषिग्रामे बोधिसत्त्वः महालोहितनामकः बलवान् वृषभः अभवत्, तस्य कनिष्ठः भ्राता चूललोहितः। तौ स्वामिने अश्रान्तम् अकुरुताम्; हलं वहन्तौ शिलाकीर्णेषु क्षेत्रेषु, वनात् काष्ठं चानयन्तौ च। सत्यश्रमस्य प्रतिफलरूपेण तौ केवलं शुष्कं तृणं भुञ्जीताम्। एकदा कृषीवलः मुणिकनामकं शूकरशिशुम् अक्रीणात्। वृषभानां विस्मयाय, गृहजनाः शूकराय कमपि श्रमं न न्ययुञ्जन्, अपि तु प्रतिदिनं त्रिवारं पक्वं शाल्योदनं दुग्धपाकं च प्रादुः; स च शीतले पङ्के सुखेन शयानः आसीत्, यदा तौ वृषभौ दैनिकं श्रमं पुनः कुरुतः स्म।

चूललोहितः एतां विषमतां दिने दिने दृष्ट्वा खिन्नः अभवत्। सः ज्येष्ठाय भ्रात्रे परिदेवितवान् यत् इदं निर्दयम् अन्यायम् इव प्रतीयते: द्वौ अपि प्रभातात् सायं यावत् सूर्यतापे शुष्कं कणं विना किमपि न लभेते, किन्तु खुरमपि न चालयन् आलसः शूकरः सुगन्धिभोजनेन सेव्यते। बोधिसत्त्वः मृदु उत्तरं दत्तवान् यत् अनुजः शूकरं प्रति ईर्ष्यां न कुर्यात्, यतः मुणिकः यत् समृद्धम् आहारं भुङ्क्ते, तत् वस्तुतः मृत्योः आहारम् अस्ति। कृषीवलस्य दुहिता समीपग्रामस्य युवकेन सह विवाहाय निश्चिता अस्ति, इति बोधिसत्त्वः व्याख्यत्; शूकरः केवलं विवाहभोजे अतिथिभ्यः मांसार्थं पुष्यते।

द्विसप्ताहान्ते विवाहस्य तूर्यध्वनिः ग्रामं व्याप्नोत्, उत्सववेषधारिणः अतिथयः आगच्छन्। कृषीवलस्य सेवकाः मुणिकं गृहीत्वा तं हत्वा, बोधिसत्त्वेन पूर्वमेव निर्दिष्टवत् तस्य मांसं भोजनाय सज्जीचक्रुः। यदा भ्राता पृष्टवान् यत् मुणिकस्य किं सञ्जातम् इति त्वया दृष्टम् अस्ति वा, तदा कम्पमानः चूललोहितः अन्ततः अबुध्यत। सः शिरः नमयित्वा अवदत् यत् स्वयं सत्यतया लब्धं, सुरक्षया भुक्तं च तेषां विनम्रं शुष्कं तृणं, वधद्वारे भुक्तात् सर्वोत्तमात् रसवत् भोजनात् शतगुणं श्रेयः अस्ति।

धर्मदेशनां समापयन् बुद्धः उभयोः जन्मनोः पात्राणि अभिज्ञातवान्। वर्तमाने कामासक्तः भिक्षुः लालितः शूकरः मुणिकः आसीत्, तं प्रलोभयन्ती स्त्री च उभयत्र एव तस्य कृषीवलस्य दुहितैव आसीत्। आनन्दः चूललोहितः अभवत्, बुद्धः स्वयं च महालोहितः अभवत्, यस्य स्थिरः श्रमः स्पष्टा दृष्टिः च एकदा तां विलासितां विवेक्तुम् अशक्नुतां या अनुग्रहवत् प्रतीयते स्म।

जातकस्य शिक्षा तत्र निहिता अस्ति यत् द्वौ वृषभौ स्वमूल्यं शूकरस्य मूल्येन सह एकेन भ्रामकेन मानदण्डेन मापयतः, अर्थात् प्राप्तस्य आहारस्य समृद्धिमात्रेण, न च पृच्छतः यत् सा समृद्धिः वस्तुतः किं क्रीणाति। बौद्धटीका इदं कथाचौकटे रूपेण प्रलुब्धस्य भिक्षोः कृते समानतया प्रयोज्यं सावधानवाक्यं इति पठति। क्षणिकं सुखं यदि केवलं तत्क्षणिकमाधुर्येण मूल्यांक्यते, तर्हि समृद्धभोजनं वा मोहकं सान्निध्यं वा, तत् तस्य ग्रहीतुः कियत् मूल्यं वस्तुतः दापयति इति न प्रकाशयति; केवलं सुखसौकर्येण मीयमानं जीवनं सत्यम् अनुग्रहं तदितरप्रयोजनार्थं पोषणात् भेदयितुं न शक्नोति।

मुणिकस्य भाग्ये बोधिसत्त्वस्य निश्चयः कदापि तस्मै एव प्रदत्तां विशेषां दृष्टिम् इति न व्याख्यायते। स साधारणे कृषिकुटुम्बे आसन्ने विवाहे च आधारितः अस्ति, यानि तथ्यानि कोऽपि निरीक्षकः प्राप्तुं शक्नोति यः पृच्छति यत् शूकरः सहसा स्वस्थितेः अतीतम् आहारं कस्मात् लभते। चूललोहितस्य ईर्ष्या तु दृष्टस्य पृष्ठमात्रे एव स्थिता, तेषां भागानां प्रयोजनं न पृष्ट्वा केवलं परिमाणानि तुलयन्ती। जातकं बोधिसत्त्वस्य प्रज्ञां कस्यापि असामान्यस्य बोधस्य अपेक्षया, दत्तस्य सुखस्य किं प्रयोजनम् इति पृच्छायाः सरलाभ्यासे आरोपयति। चूललोहितः तम् अभ्यासं तदा एव प्राप्तवान् यदा उत्तरं सर्वथा अप्रतिवर्तनीयरूपेण आगच्छत् इति पश्यन्।

कथाचौकटस्थः भिक्षुः मनुष्यत्वात् तथा प्राचीनकथायां कस्याश्चिदपि पशोः अपेक्षया आध्यात्मिकमार्गे अग्रे स्थितः इति मन्यमानोऽपि, वृषभाभ्यां अपेक्षया मृदुतरं व्यवहारं न लभते। बुद्धः तं वृषभयोः कस्यचिदपि स्थाने न, प्रत्युत मुणिकेन सह साक्षात् अभिज्ञाय तुलनां न मृदुं करोति। भिक्षोः आसक्तिः जीवनं रक्षन्तं श्रमं न, अपि तु तस्य अवसानं घोषयन्तीं विलासितामेव सदृशी दर्श्यते। एषा जानीयाय अचाटुकारी तुलना तस्य मनः स्त्रियः अवधानं यत् वस्तुतः तस्य हानिं कर्तुम् उद्यतम् आसीत्, तस्मात् अन्यत् किमपि इति भ्रान्तेः प्रबोधनाय अभिप्रेता अस्ति।