पलासजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने इयं कथां अकथयत्, यत् दुष्कर्म यावत् तुच्छम् इव प्रतीयते तावत् अपि, मूलं गृह्णाति इत्यतः पूर्वं सदा सशङ्कतया द्रष्टव्यम् इति उपदेष्टुम्। जातकट्ठवण्णनायाः (जातककथानां प्राचीनं पालिभाष्यं) सङ्ख्या ३७०, पलाशजातकं, हानेः प्रथमचिह्नेभ्यः रक्षणाय अप्रमादस्य (अप्पमादः) स्पष्टतमेषु दृष्टान्तेषु अन्यतमम् अस्ति।

तस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः चित्रकूटपर्वतस्य गुहायां निवसन् उत्तमः सुवर्णहंसः रूपेण जन्म प्राप्तवान्; तस्य पक्षाः पिटितसुवर्णवत् उज्ज्वलाः, नेत्रे च परिष्कृतवैदूर्यवत् स्वच्छे आस्ताम्। प्रत्यहं सः स्वपर्वतगुहातः वन्यशालिः यत्र वर्धते तं विस्तीर्णं सरः प्रति उड्डीय तत्र भक्षयित्वा वनस्य छदनोपरि पुनः गृहं प्रत्यागच्छति स्म।

सरसः गमनागमनयोः सुवर्णहंसः सदा एकस्य महतः पलाशवृक्षस्य शाखासु विश्राम्यति स्म, यस्य रक्तवर्णाः पुष्पाः प्रतिवसन्ते वनं प्रकाशयन्ति स्म। तस्मिन् वृक्षे एका रक्षकदेवता निवसति स्म, अनेकेषु ऋतुषु एकत्र विश्रामेन हंसः वृक्षदेवता च समीपस्थौ मित्रौ अभवताम्, परस्परं सङ्गं प्रतीक्षमाणौ।

एकदा यदा हंसः पलाशशाखासु उपविष्टः आसीत्, तदा अपरः पक्षी उपरि उड्डीय आर्द्रशाखासन्धौ विष्ठां पातयामास। तस्यां विष्ठायाम् एकं न्यग्रोधबीजम् आसीत्, यत् शीघ्रम् एव छालस्य उष्णायाम् आर्द्रतायां अङ्कुरितम्, तृणाग्रसमानं कोमलं हरितम् अङ्कुरं प्रसारयत्।

सुवर्णहंसः लघुम् अङ्कुरं दृष्ट्वा तत्क्षणमेव जानाति स्म यत् सः किं भविष्यति। सः स्वमित्रं वृक्षदेवतां तत्क्षणमेव तं उत्खनितुम् आग्रहितवान्—यदि वर्धेत, तर्हि न्यग्रोधः मूलानि प्रसार्य पलाशस्य स्कन्धं बन्धरज्जुवत् परिवेष्टयिष्यति, तस्य बलं अपहरिष्यति, कालेन च सम्पूर्णं भव्यं वृक्षं भूमौ पातयिष्यति, इति सः चेतितवान्।

वृक्षदेवता हंसस्य भये केवलं हसितवान्। सः अनन्तानि ऋतूनि झञ्झावातान् सहितवान् इति अवदत्, तादृशः लघुः कोमलः अङ्कुरः कदापि तस्य भयं जनयितुं शक्नोति इति सः कल्पयितुं न शक्नोति स्म; सः केवलं तं वर्धितुं अनुमन्यते, शाखायां मृदुलं अलङ्कारम् इव तं पालयिष्यति इति। यदा हंसः अवलोकितवान् यत् तस्य परामर्शः न गृह्यते, तदा सः अधिकं न अवदत्, कालेन उच्चशिखराणि प्रति स्वमार्गे गतवान्।

ऋतौ ऋतौ यः न्यग्रोधाङ्कुरः वृक्षदेवता उन्मूलयितुं अनिच्छति स्म, सः विस्तृततरः गभीरतरः च अभवत्। तस्य वायव्यमूलानि स्थूलानि रज्जुवत् भूत्वा पलाशस्य परिधिं परिवेष्टयन्ति स्म, चतुर्दिक्षु पृथिव्यां प्रविशन्ति च, महावृक्षस्य स्वकीयम् आवश्यकम् आर्द्रतां बलं च पिबन्ति स्म।

कालेन न्यग्रोधस्य पकडः पूर्णः अभवत्। सः पलाशस्य छालं निरुद्ध्य, पत्रेभ्यः सूर्यप्रकाशं निवारयति स्म, अन्तः काष्ठं च खातवान्, यावत् एकस्मिन् झञ्झावाते दुर्बलः स्कन्धः पूर्णतया भग्नः, सम्पूर्णः वृक्षः पतितः, वृक्षदेवतायाः निवासस्थानम् अपि तेन सह विनष्टम्।

यदा सः स्वगृहस्य पतनं दृष्टवान्, तदैव वृक्षदेवता हंसस्य चेतावनीं स्मृतवान् तथा स्वस्य अविचारितस्य आत्मविश्वासस्य मूर्खतां ज्ञातवान्। यत् भयं अल्पं मन्यमानं आसीत्, तत् अनियन्त्रितं सत् वृद्धिं प्राप्य तं सर्वथा विनाशयितुं प्रबलम् अभवत्।

कथायाः समाप्तौ बुद्धः प्रकाशितवान् यत् सः स्वयं तस्मिन् जन्मनि प्रज्ञावान् सुवर्णहंसः आसीत्, यस्य परामर्शं अविवेकी वृक्षदेवता नागृह्णात्। जेतवने एतं उपदेशं श्रुत्वा पञ्चशतं भिक्षवः, येषां दृष्टौ लघुतमस्यापि अकुशलप्रवृत्तेः पोषणस्य विपत्तिः प्रत्यक्षा अभवत्, अर्हत्त्वं (पुनर्जन्मतः पूर्णां मुक्तिं) प्राप्तवन्तः।

पलाशजातकं परम्परायां भिक्षुभ्यः गृहस्थेभ्यः च सदृशं प्रत्यक्षं प्रोत्साहनं रूपेण स्थितम्—कोऽपि दोषः, तृष्णा, अथवा अचिन्तितः सङ्गः कदापि परीक्षितुं न्यूनः नास्ति। आर्द्रसन्धौ एकं बीजं यत् आरभते, तत् केवलं धैर्येण अवहेलनया च प्रबलं भूत्वा महतां सर्वाधिकविश्वस्तानां वृक्षाणां अपि पातं कर्तुं समर्थं भवति। वृक्षदेवतायाः दोषः कदापि दुष्टता नासीत्, केवलं सन्तोषः आसीत्; भाष्यं तस्य पतनं तेभ्यः शान्ततरं, सर्वव्यापकं च भयं प्रस्तौति, ये वर्तमानं बलं स्थायिनं सुरक्षां मन्यन्ते।