पलाशजातकम्

कुशीनगरे बुद्धः मरणासन्ने शयानः आसीत्। तस्य उपस्थायकः आनन्दः शोकेन निवृत्तः अभवत्, यतः पञ्चविंशतिवर्षाणां निष्ठावती सेवा निष्फला भवेदिति सः अशङ्कत। बुद्धः तं पुनराहूय अवदत्—यत् कोऽपि सत्कर्म, यद्यपि अल्पं स्यात्, तत् कदापि निष्फलं न भवति। तत् प्रमाणयितुं सः पूर्वजन्मनः एकां कथां प्राकथयत्, या पालिपिटके जातकसंख्यायाः सप्तोत्तरत्रिशततमेन (३०७) पलाशजातकत्वेन सङ्गृहीता अस्ति।

वाराणस्यां नगर्यां ब्रह्मदत्तराजस्य शासनकाले एकः ब्राह्मणः इतीव दरिद्रः आसीत्, यत् सः स्वप्रतिवेशिनाम् इव देवेभ्यः विपुलानि यज्ञानि कर्तुं न शशाक। अन्यान् गृहस्थान् समृद्ध्यर्थं विविधान् देवान् पूजयतः दृष्ट्वा सः अपि स्वसामर्थ्यानुसारं कञ्चन देवं स्वीयम् आराध्यं कर्तुं सङ्कल्पितवान्।

ब्राह्मणः नगरबहिः उच्चे स्थाने स्थितं महान्तं पलाशवृक्षं प्राप्य तमेव स्वाराधनस्य केन्द्रं कृतवान्। प्रतिदिनं सः वृक्षमूलपरिसरं सम्मार्जयति स्म, जलं सिञ्चति स्म, शाखासु च पञ्चकुसुमानां सुगन्धिमालां बध्नाति स्म। सः पुष्पाणि, गन्धद्रव्याणि, धूपं च आनयति स्म, प्रतिसायं तस्याधः दीपं प्रज्वालयति स्म, फलापेक्षारहितः विनम्रतया प्रणमति स्म च।

तस्मिन् वृक्षे निवसन्ती देवता तु बोधिसत्त्व एव आसीत्, यः तस्मिन् पूर्वजन्मनि बुद्धत्वं प्रति गच्छन् आसीत्। दिने दिने ब्राह्मणस्य निष्ठां दृष्ट्वा देवता तस्य सेवायां स्थितां निष्कपटतां परीक्षितुं निश्चितवान्। वृद्धब्राह्मणरूपं धृत्वा सः उपासकस्य पुरतः प्रादुर्भूय तीक्ष्णं पप्रच्छ—युक्तिमान् मानवः कथं तं जडवृक्षं प्रणमति यः न शृणोति न च प्रार्थनायाः उत्तरं ददाति?

दरिद्रः ब्राह्मणः न विचलितः। सः उक्तवान्—प्राचीनाः पूज्याः च वृक्षाः प्रायशः देवतानां निवासस्थानानि भवन्ति, ये तान् सम्मानयन्तः रक्षन्ति; अतः वृक्षं केवलं काष्ठम् इति उपेक्ष्य तादृशं संरक्षकं देवं सम्मानयितुं युक्तम्। तस्य उत्तरे कापि कूटनीतिः गणना च नासीत्, केवलं चिरकालाद् वर्धमाना निष्कपटा अविचला श्रद्धा एव आसीत्।

अस्याः भक्तेः गाम्भीर्येण स्थैर्येण च प्रभावितः वृद्धरूपधारी देवः स्वीकृतं रूपं त्यक्त्वा स्वीयेन तेजस्विना वास्तविकरूपेण वृक्षदेवतारूपेण प्रादुर्बभूव। सः ब्राह्मणम् अवदत्—फलप्राप्तेः कस्यापि आश्वासनं विना अर्पिता एवंविधा धैर्यवती अनिर्वेदा च पूजा प्रतिदानार्हा अस्ति, तव दीर्घकालिकस्य मौनसेवायाः फलं प्रदातुं समयः समागतः।

देवता गाथारूपेण उक्तवान्, पूर्वं यत्र बलयः यज्ञाश्च क्रियन्ते स्म तत्र स्थितम् अदूरस्थम् उदुम्बरवृक्षं ब्राह्मणस्य अवधानं प्रति निर्दिष्टवान्। तस्य उदुम्बरवृक्षस्य अधः चिरकालाद् अविकृतः निधिः निहितः अस्ति इति सः अवदत्। अधुना एव गुप्तं तद् धनं ब्राह्मणस्य स्थैर्यस्य फलं प्रदास्यति।

करुणामयः देवः ब्राह्मणं स्वयं भूमिं खनितुं नाज्ञापयत्, यतः तत् मन्दं अनिश्चितं च श्रमकार्यं भवेत्। अपितु तस्य तादृशं कष्टं सर्वथा निवारयितुं सः निश्चितवान्। सः ब्राह्मणम् अवदत् यत् सः केवलं गृहं प्रत्यागच्छतु; निधिः तस्य स्वगृहस्य एकस्मिन् स्थाने आनीय स्थापयिष्यते, यत् तस्य उपयोगाय सज्जं स्यात्।

ब्राह्मणः निर्दिष्टवत् गृहं प्रत्यागत्य देवेन प्रतिज्ञातं निधिं प्रतीक्षमाणं प्राप्नोत्। तस्मिन् दिने प्रभृति सः अभावरहितं जीवनं यापयितुं शक्तः अभवत्। देवः तं प्रज्ञया धनस्य उपभोगं कर्तुं प्रोत्साहयत्—आजीवनं तस्य सुखं भोक्तुम्, अद्यापि अभावग्रस्तेभ्यः उदारतया दानं दातुम्, आरम्भात् एव तस्य भक्तिं मार्गदर्शितवतीः नैतिकशीलानि च पालयितुम्।

कथायाः अन्ते बुद्धः आनन्दाय प्रकटितवान् यत् दूरस्थे अतीते एते पात्राः के आसन्। पलाशवृक्षस्य निष्कपटतया सेवाम् अकरोत् यः दरिद्रः ब्राह्मणः, सः तस्मिन् पूर्वजन्मनि स्वयम् आनन्दः एव आसीत्; तस्य भक्तिं फलप्रदानं कृतवान् यः वृक्षदेवः, सः तु स्वकीये पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वरूपेण बुद्धः स्वयम् एव आसीत्।

अन्तिमेषु क्षणेषु एतां कथां प्रोक्त्वा बुद्धः आनन्दाय, ततः परं प्रत्येकस्मै पाठकाय च, स्थायिनीं सान्त्वनां दत्तवान्: अनिर्वेदेन निष्कपटं सेवितं कर्म न कदापि नष्टं भवति। जातकसंख्या ३०७ धनम् एव स्वतः न प्रशंसति, अपितु कालक्रमेण रक्षिता निष्कपटा श्रद्धा कथं स्वस्यैव फले परिपक्वा भवति इति दर्शयति, तत् फलम् अस्मिन् जन्मनि प्राप्यते वा, आनन्दवत् दीर्घायुषा निष्ठावत्याः सेवायाः अन्ते एव प्रमाणीकरिष्यते वा।