अपूर्णव्रतधारिभ्यः उपदेशः
जेतवने बुद्धः उपासकान् सम्बोधयति स्म, ये उपोसथदिवसस्य अंशतः पालनम्, यत् केवलं प्रातःकालात् न अपि तु मध्याह्नात् आरभ्यते, इत्यस्य अपूर्णतां मत्वा तस्य महत्त्वं न मन्यन्ते स्म। सः अवदत् यत् निष्ठया अर्पितम् अर्धव्रतमपि महत्त्वे परिपक्वं भवितुम् अर्हति, इति च तां कथाम् अकथयत्, या पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ४२१, गङ्गमालजातकम् इति संरक्षिता अस्ति।
श्रमिकस्य अर्धदिवसीयम् उपवासम्
ब्रह्मदत्तराज्ञः काले वाराणस्यां बोधिसत्त्वः सुचिपरिवारनाम्नः धनिकवणिजः निर्धनः श्रमिकः आसीत्। पवित्रे उपवासदिवसे मध्याह्ने स्वामिनः गृहं प्राप्य सः अपश्यत् यत् सम्पूर्णः परिवारः प्रातःकालात् एव उपोसथं पालयति। अर्धदिवसे गते अपि सः शेषकालाय शीलपालनस्य अनुज्ञां याचितवान्। वणिक् तस्मै केवलम् ‘अर्धकर्तव्यस्य’ अनुज्ञां दत्तवान्, श्रमिकः च तम् अर्धं पूर्णनिष्ठया पालितवान्, अपराह्णे तीव्रां क्षुधावेदनां सहमानः। तस्मिन् एव सायं शीलव्रतं स्मरन् सः मृतः।
अर्धव्रतात् जातः राजकुमारः
तस्य अपूर्णस्य पुण्यस्य बलेनापि बोधिसत्त्वः वाराणस्याः पट्टमहिष्याः पुत्रः राजकुमारः उदयः इति रूपेण पुनर्जन्म प्राप्तवान्। कालान्तरे सः राज्यं प्राप्तवान्, विचित्रं च, सः स्वस्य अव्यवहितपूर्वजन्म, विनम्रश्रमिकत्वं, स्मर्तुं समर्थोऽभवत्। राजसिंहासने उपविश्य राजा उदयः कदाचित् उच्चैः गायति स्म, एतेन लघुना अपूर्णेन च सत्कर्मणा लब्धस्य महतः वैभवस्य गानम्।
नगरद्वारस्य समीपे जलवाहकः अर्धकपर्दिका
नगरस्य उत्तरद्वारसमीपे अद्धमासकनामा निर्धनः जलवाहकः वसति स्म, यः ‘अर्धकपर्दिका’ इति आह्वयते स्म, यतः जगति तस्य एका एव सम्पत्तिः आसीत्, वक्रितः एकः अर्धकपर्दिकः, यं सः एकस्यां भित्तिभञ्जे गोपायति स्म। सः निर्धनया एकया स्त्रिया सह स्वकुटीरे वसति स्म, उत्सवकाले च सा सुझावं दत्तवती यत् ते तं कपर्दिकं निष्कास्य लघुसुखे सह व्ययेयाताम्।
मध्याह्नोष्णतायां गायन्तः धावनम्
उत्सवभोगस्य चिन्तया अत्यन्तं प्रसन्नः अद्धमासकः मध्याह्नस्य प्रचण्डातपे तां भित्तिं प्रति दीर्घं मार्गं धावितवान्, तप्तभूमौ अनावृतपादोऽपि मार्गे सर्वत्र आनन्देन गायन्। राजा उदयः स्वप्रासादस्य छदिषि सञ्चरन् तम् एतादृशे दुःसहे तापे हर्षेण गायन्तं दृष्टवान्, कौतूहलात् तम् आह्वापितवान्।
राजा भिक्षुकस्य सन्तोषस्य परीक्षां करोति
राज्ञः समक्षम् आनीतः अद्धमासकः अवदत् यत् तं तापः न दहति, अपि तु तस्य अर्धकपर्दिकायाः उत्सवमिष्टान्नानां कामना प्रेरयति, तथा च एषा लघुः तुष्टा कामना कस्यापि आतपस्य मूल्यात् अधिका अस्ति। कौतूहलेन राजा उदयः तस्मै वर्धमानानि पारितोषिकानि दत्तवान्—प्रथमं धनम्, ततः भूमिम्, ततः उच्चं पदम्—द्रष्टुं यत् एतावत् अल्पेन सन्तोषं भङ्क्तुं कियत् अपेक्षितम्। अद्धमासकः प्रत्येकं प्रस्तावं निराकृतवान्, यावत् राजा परीक्षार्थं अर्धं राज्यमेव प्रस्तावितवान्, यत् अद्धमासकः अन्ते स्वीकृतवान्, तस्मात् दिनात् ‘राजा अर्धकपर्दिका’ इति नाम्ना उदयेन सह सौहार्देन शासन् प्रख्यातोऽभवत्।
भयङ्करः विचारः निष्कपटा स्वीकृतिश्च
एकदा यदा राजा उदयः अद्धमासकस्य अङ्के शिरः निधाय सुप्तः आसीत्, तदा अर्धकपर्दिकस्य मनसि विचारः उदितः यत् सः सहशासकं हत्वा सम्पूर्णं राज्यं स्वयमेव गृह्णीयात्। सः तं विचारं पहचानितवान्, तस्य भयं ज्ञातवान्, सम्पूर्णराज्यलोभेन यत् कर्म तं लगभग् प्रेरितवत् तेन सः इतः विचलितोऽभवत्, यत् अर्धमपि राज्यं धारयितुं न अङ्गीकृतवान्। सः राजानं प्रबोधितवान्, स्वप्रलोभनं स्पष्टं स्वीकृतवान्, राज्यं केवलम् उदयस्य एव इति घोषितवान्, तथा च परिव्राजकतपस्विरूपेण प्रस्थितवान्।
राजकीयस्य क्षौरिकस्य चतुरं निवेदनम्
उदयस्य राजकीयः क्षौरिकः गङ्गमालनाम्ना आसीत्, यः चिरकालम् अवलोकितवान् यत् राजा केशकर्मकाले विचित्रं आनन्दमयं गीतं गुनगुनायति स्म, यस्य अर्थं कोऽपि न जानाति स्म। पट्टमहिष्या उपदेशेन प्रथमं चिमट्या कोमलतया, ततः क्षुरेण व्यवहरणीयम् इति, येन राजा किमपि कष्टात् पूर्वं प्रसन्नः स्यात्, गङ्गमालः उत्कृष्टसेवायाः प्रतिफलरूपेण स्वपुरस्कारं नामयितुम् अधिकारं प्राप्तवान्। सः केवलं राज्ञः रहस्यमयस्य गीतस्य अर्थं ज्ञातुम् अयाचत।
रत्नजटिते सिंहासने राज्ञः उदयस्य स्वीकृतिः
इयत् विनम्रं जन्म प्रकटयितुं प्रारम्भे लज्जमानः राजा उदयः अन्ते अनुमतवान् यत् रत्नजटितसिंहासनात् स्वकीयं सम्पूर्णं वृत्तान्तं कथयेत्: मरणासन्नेन श्रमिकरूपेण अर्धदिवसीयम् उपवासम्, सर्वं स्मरन्तः राजकुमारत्वेन पुनर्जन्म, अद्धमासकस्य च प्रस्थानम्, यस्य लोभपापेन सह सङ्घर्षः स्वयं वैराग्यस्य द्वारम् अभवत्। उदयः अवदत् यत् तस्य वैभवम् एतस्मात् एव अपूर्णात्, दीर्घपूर्वकालिकात् भक्तिकर्मणः उद्भूतम् आसीत्।
क्षौरिकः क्षुरं त्यजति
श्रुत्वा प्रभावितः गङ्गमालः निश्चितवान् यत् यदि अर्धपालितं व्रतं पृथक्कृता आधी कपर्दिका च एतादृशं सौभाग्यं मुक्तिं च नयेयुः, तर्हि पूर्णं स्वेच्छया कृतं त्यागं ततोऽपि अधिकं नयेत्। सः स्वव्यवसायं कुटुम्बं सम्पत्तिं च त्यक्त्वा हिमालयवनं गतवान्, निरन्तरानुशासनेन ध्यानेन च प्रत्येकबुद्धत्वं प्राप्तवान्।
रानीनिन्दा राज्ञः रक्षा च
वर्षाणां परं प्रत्येकबुद्धः गङ्गमालः वाराणस्याः समीपस्थे राजकीये उद्याने उड्डीय आगतः। राजा उदयः तं गाढश्रद्धया अभ्यर्थितवान्, किन्तु राजमाता तीव्रं विरोधं कृतवती, क्षौरिकस्य तादृशे निम्नजन्मनि इतः सम्मानं प्रति कटुतया, तपः मनुष्यान् स्वयथार्थस्थितिं विस्मारयति इति सूचयन्ती। उदयः अविचलितः स्वपूर्वक्षौरिकस्य रक्षणं कृतवान्, घोषयन् यत् विनयः अनुशासनं च, न तु जन्म, फलं प्रयच्छतः, गङ्गमालस्य सिद्धिः च इदं निःसंदेहं प्रमाणयति।
बुद्धस्य अभिज्ञापनम्
कथायाः अन्ते बुद्धः प्रकटितवान् यत् प्रत्येकबुद्धः गङ्गमालः पुनर्जन्मनः सर्वथा परं गतः, अद्धमासकः राजा अर्धकपर्दिका आनन्दः आसीत्, क्षौरिकाय परामर्शं दत्तवती पट्टमहिषी राहुलस्य माता आसीत्, राजा उदयः च स्वयं तस्मिन् दूरस्थे पूर्वजन्मनि बुद्धः आसीत्।
राजप्रासादात् परं स्थिता शिक्षा
जातकसङ्ख्या ४२१ श्रोतृभ्यः परिपूर्णोपवासं वा तत्क्षणं सर्वस्य त्यागं वा न याचते। अपि तु इदं दर्शयति यत् अर्धपालितं व्रतम्, त्यक्ता अर्धकपर्दिका, अर्धावबुद्धं गीतम् अपि, धैर्येण अन्तं यावत् अनुसृतं, मुक्तिपर्यन्तं नेतुं द्वारम् उद्घाटयितुं शक्नोति।
ज्ञातव्य-विशेषः
राजा उदयः स्वयम्, न तु गङ्गमालः, स एव आसीत् यः स्वपूर्वजन्मनि मरणासन्नश्रमिकरूपेण अर्धदिवसीयम् उपोसथोपवासम् अपालयत्।
अद्धमासकः ('अर्धकपर्दिका') पृथक् पात्रम् अस्ति, जलवाहकः यः सह-राजारूपेण अल्पकालं शासितवान्, हत्यायाः विचारेण लगभग् पराजितः सन् सिंहासनं त्यक्तवान्।
गङ्गमालः राजा उदयस्य राजकीयः क्षौरिकः आसीत्, न जलवाहकः; कुशलतया केशकर्मणा सः राज्ञः रहस्यमयं गीतं पृच्छितुम् अधिकारम् अर्जितवान्।
अस्यां कथायां केवलं गङ्गमालः प्रत्येकबुद्धत्वं प्राप्नोति; अद्धमासकः तपस्वी अभवत्, किन्तु सः केवलम् आनन्द इति परिचितः, न तु बोधिप्राप्तः इति।
बुद्धस्य अभिज्ञापने अद्धमासकः आनन्दः आसीत्, क्षौरिकाय परामर्शं दत्तवती पट्टमहिषी राहुलस्य माता आसीत्, राजा उदयः च स्वयं बुद्धः आसीत्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता