सालिकेदारजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने एतां कथाम् तस्य भिक्षोः प्रसङ्गे अकथयत्, यः स्वभिक्षान्नेन स्वां वृद्धां मातरं पोषयति स्म। केचन भिक्षवः तत् गृहत्यागिनः अनुचितम् इति अमन्यन्त। बुद्धः तं समर्थयन् अवदत् यत् अतीते पशवः अपि पक्षिणः अपि स्वमातापितरौ अपालयन्; प्रमाणरूपेण च तां कथाम् अकथयत्, या अद्य खुद्दकनिकाये जातकसंग्रहस्य पकिण्णकनिपाते संख्या ४८४ इति संरक्षिता अस्ति।

प्राचीने मगधे राजगृहस्य समीपे सालिन्दिय-ग्रामे कोसियगोत्तः नाम धनिकः ब्राह्मणभूस्वामी निवसति स्म। तस्य समीपे सिञ्चितभूमेः सहस्रं करीसानि (एकराणि) आसन्, यत्र सुगन्धि रक्तसालिधान्यं वप्यते स्म। तत् एतावत् विस्तृतम् आसीत् यत् सः प्रधानं रक्षकं नियुज्य पञ्चशतानि करीसानि स्वयं प्रत्यक्षं पर्यवेक्षयति स्म, शेषं भागं स्थानीयानां श्रमिकाणां निरीक्षणे त्यक्तवान्।

क्षेत्रस्य उत्तरदिशि शाल्मलीवनम् आसीत्, यत्र शुकानां महान् समूहः निवसति स्म। तं बोधिसत्त्वः नेतृत्वं कुर्वन् आसीत्, यः तेषु एव महान् शक्तिशाली शुकराजरूपेण जातः आसीत्। यदा तस्य स्वकीयः पिता वृद्धः अभवत् समूहं नेतुं च असमर्थः, तदा बोधिसत्त्वः नेतृत्वं स्वीकृतवान्; किन्तु स्वकीयौ वृद्धौ मातापितरौ स्वयम् आहारान्वेषणाय कदापि न अनुज्ञापितवान्। प्रतिदिनं सः एकाकी सुदूरं हिमालयस्य पर्वतानां समीपं गच्छति स्म, तत्र वन्यं सालिधान्यं यथेष्टं भुङ्क्ते स्म, चञ्च्वा च आहारं गृहं नीत्वा तयोः कृते ददाति स्म।

एकदा समूहस्य केचन सदस्याः निवेदितवन्तः यत् कोसियस्य क्षेत्रस्य धान्यं पक्वम् अस्ति। शुकराजः समग्रं समूहं तत्र नीतवान्; यदा इतरे सर्वे यथेष्टं भुक्त्वा उड्डीय गताः, तदा केवलं सः एव तत्र स्थित्वा चञ्च्वा उदारं धान्यभागं सञ्चित्य स्वमातापितृभ्यः गृहं नीतवान्।

प्रधानरक्षकेन लक्षितं यत् सर्वेभ्यः भिन्नः एषः एकः शुकः प्रतिदिनं धान्यं हरति, इति तेन स्वस्वामिने निवेदितम्। कोसियः क्रुद्धः न अभवत्, अपि तु कौतूहलवशात् आज्ञापयत् यत् पक्षी हानिं विना पाशे बध्येत, न तु हन्येत। रक्षकेन शुकराजस्य प्रियायाम् एव शाखायाम् अश्वकेशनिर्मितः सूक्ष्मः पाशः स्थापितः; अग्रिमे प्रभाते तस्य पादः तस्मिन् बद्धः।

रक्षकः गृहीतं पक्षिणं कोसियस्य सम्मुखम् आनयत्। कोसियः सुन्दरं बद्धं शुकं दृष्ट्वा स्पष्टीकरणं याचयत्: 'किं तव उदरम् इतरशुकेभ्यः बृहत् अस्ति, अथवा मया सह तव कोऽपि पुरातनः वैरः अस्ति, यत् त्वम् एव दिने दिने मम धान्यं हरसि?'

शुकराजः मधुरस्वरेण प्रत्यवदत्। तेषु श्लोकेषु, ये तदारभ्य सर्वत्र प्रसिद्धाः अभवन्, स्वशस्यस्य त्रिविधम् उपयोगं व्याख्यातवान्। एकं भागं स्वकीयेभ्यः असहायेभ्यः शिशुभ्यः ऋणरूपेण ददाति, ये अद्यापि स्वयम् आहारम् अन्वेष्टुं न शक्नुवन्ति; विश्वसिति च यत् यदा सः वृद्धः भविष्यति तदा ते तस्य पोषणं करिष्यन्ति, यथा ऋणं भविष्यत्परिशोधनाशया दीयते। अपरं भागं स्वकीयेभ्यः अन्धेभ्यः वृद्धेभ्यः मातापितृभ्यः पुरातनऋणरूपेण परिशोधयति, ये तस्य शिशुकाले असहायस्य तं पालितवन्तः आसन्। तृतीयं भागं वने अन्येभ्यः दुर्बलेभ्यः असहायेभ्यः पक्षिभ्यः निःस्वार्थदानरूपेण ददाति, येषां पालकः कोऽपि नास्ति; इदम् एव ज्ञानिनः सञ्चितनिधिः इति वदन्ति।

कृतज्ञतारूपस्य ऋणस्य, शिशूनां पोषणस्य, असहायेभ्यः दानस्य च एतं स्पष्टं लेखं श्रुत्वा कोसियस्य नेत्रेभ्यः अश्रूणि प्रवहन्ति स्म। सः स्वयं शुकराजस्य पादात् पाशं विमोचितवान्, तं स्नापितवान्, स्वहस्तेन धान्यं मधु च भोजितवान्, घोषितवांश्च: 'हे पक्षिणां श्रेष्ठ राजन्! इदं सहस्रकरीसक्षेत्रं गृहाण, यथेष्टं च अत्र भुङ्क्ष्व।' किन्तु शुकराजः समग्रां जागीरं प्रत्याख्यातवान्, केवलम् अष्ट करीसानि याचितवान्। ब्राह्मणः सीमाशिलाः स्थापयित्वा तं भागं तस्मै तस्य कुलाय च समर्पितवान्।

शुकराजः तानि अष्ट करीसानि स्वीकृतवान्, गृहम् उड्डीय स्वौ वृद्धौ मातापितरौ आहारेण आनन्दवार्तया च सह मिलितवान्; तस्य मार्गदर्शनेन कोसियः स्वयं पञ्चशीलानि स्वीकृतवान्, अधिकम् उदारं जीवनं च जीवितवान्, सदा तं पक्षिणं स्मरन् यः तस्मै परिशोधितस्य ऋणस्य सत्यम् अर्थम् शिक्षितवान्।

कथायाः अन्ते बुद्धः मातुः पोषकाय भिक्षवे तस्य पूर्वजन्मनः अभिज्ञापनं कृतवान्: यः शुकराजः स्वमातापितरौ एवं निष्ठया अपालयत्, सः तस्मिन् जन्मनि स्वयं बुद्धः आसीत्; तस्य शुकमातापितरौ तस्य भिक्षोः एव मातापितरौ आस्ताम्; भूस्वामी ब्राह्मणः कोसियगोत्तः आनन्दस्थविरः आसीत्; पाशबन्धनकर्ता रक्षकः च छन्नस्थविरः आसीत्।