मातृपोषकजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने एतां कथाम् अकथयत्, एकस्य स्थविरस्य विषये यः प्रतिदिनं स्वभिक्षान्नात् किञ्चित् भागं गुप्तं पृथक् कृत्वा स्वस्य वृद्धायाः अन्धायाः मातुः पोषणार्थं स्थापयति स्म। यदा अन्ये भिक्षवः एतद् अवगत्य ‘गृहस्थार्थम् आहारसंग्रहेण अयं स्वव्रतं भनक्ति’ इति परस्परं जल्पन्ति स्म, तदा भगवान् स्थविरम् अन्तिकम् आहूय तस्य भक्तेः सत्यं विज्ञाय सभां प्रति उक्तवान्— ‘भिक्षवः, एतस्मिन् पुरुषे मा कोपं कुरुत। पुरा अपि ज्ञानिनः पुरुषाः आसन्, ये स्वप्राणानाम् अपि संशये मातरं पोषयन्ति स्म।’ इति उक्त्वा सः अतीतस्य इमां कथां प्रोवाच।

हिमवति अगम्ये वने चण्डोरणपर्वतस्य समीपे सरोवरस्य तीरे बोधिसत्त्वः दिव्यः श्वेतगजराजः अभवत्। तस्य गात्रं परिमार्जितरजतपिण्डवत् शुभ्रम् आसीत्, दन्तौ द्वितीयाचन्द्रवत् वक्रौ, नेत्रे च मणिवत् दीप्तिमत्यौ। यदा यूथस्य अन्ये गजाः विहरन्ति स्म, तदा बोधिसत्त्वः वार्धक्येन पूर्णतया नेत्रहीनायाः दुर्बलायाः वृद्धायाः मातुः परिचर्यायां सर्वात्मना निरतः आसीत्।

सः प्रतिदिनं गहनानि अवटानि लङ्घयित्वा शैलशिखराणि आरुह्य मधुरतमानि वन्यानि आम्रफलानि, जम्बूफलानि, मृदूनि पद्मकन्दानि च संगृह्णाति स्म। आरम्भे सः तानि यूथस्य अन्यैः गजैः मातुः प्रेषयति स्म। किन्तु ते गजाः उत्तमानि फलानि स्वयम् अभक्षयन्, अन्धायै मात्रे केवलं तिक्तानि मूलानि शुष्कत्वचं च प्रायच्छन्। एतद् ज्ञात्वा बोधिसत्त्वः यूथं परित्यज्य मातरं स्वबलेन स्कन्धे समारोप्य गिरिनिर्झरसमीपे एकान्तां गुहां नीतवान्। तत्र सः स्वयमेव मातुः परिचर्यां कृतवान्, तां स्नापितवान्, तस्याः मुखे आहारं स्वहस्तेन स्थापितवान्।

एकदा वाराणसेयः व्याधः सघने पर्वतीये वने मार्गात् भ्रष्टः अभवत्। दिनानि अन्नोदकरहितः परिभ्रमन् सः भूमौ पतित्वा मरणभयेन आक्रन्दत्। तस्य आर्तनादं श्रुत्वा बोधिसत्त्वः मृदुतया तस्य समीपम् आगतः। यद्यपि सः महाकायं गजं दृष्ट्वा भीतः अभवत्, बोधिसत्त्वः तं शमयितुम् अवदत्— ‘मा भैषीः, सखे। अहं त्वां न हिनस्मि।’ क्षुधार्तं व्याधं वन्यफलैः तोषयित्वा, निर्झरजलं पाययित्वा, पृष्ठे आरोप्य विषमेषु कण्टकवनेषु अतिक्रम्य वाराणसीमार्गं प्रापय्य, ततः स्वमातुः समीपं प्रत्यागतः।

तस्मिन् काले ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः मङ्गलहस्ती मृतः आसीत्। राजा कासिराष्ट्रे उद्घोषितवान् यत् यः अनुपमं गजं मुकुटयोग्यं दर्शयेत्, तस्मै महान् पुरस्कारः दास्यते। सः व्याधः चण्डोरणपर्वतस्य श्वेतगजं स्मरन्, यः तस्य प्राणान् अरक्षत्, तस्य गुहां प्रति मार्गं चिह्नितवान्, राजस्य हस्तिग्राहकान् साक्षात् तत्र नीतवान्।

बोधिसत्त्वः सरोवरे पद्मकन्दानि संगृह्णन् सशस्त्रं दलं समायान्तं दृष्टवान्। सः सम्पूर्णं दलं धूलौ निपात्य मर्दितुं शक्नोति स्म, तथापि सः अचिन्तयत्— ‘यदि अहं कोपवशः एतान् नरान् हन्याम्, तर्हि मम शीलं भज्येत। अहं शान्तचित्तः आत्मसमर्पणं करिष्यामि।’ सः प्रधानहस्तिग्राहकस्य हस्ते स्वशुण्डां न्यदधात्, बद्धः वाराणसीं नीयमानः च अभवत्, केवलं पृष्ठे परित्यक्तायाः मातुः कृते शोचन्।

वाराणस्यां नगरं पुष्पमालाभिः अलङ्कृतम् आसीत्, राजहस्तिशाला च सुगन्धिद्रव्यैः सिक्ता आसीत्। ब्रह्मदत्तः राजा तस्मै उदाराय गजाय मधुमिश्रितानि मिष्टान्नानि, शर्करां, उत्तमानि धान्यानि च अर्पितवान्, किन्तु बोधिसत्त्वः एकमपि ग्रासं न अस्पृशत्। सः अवनतकर्णः निश्चलः स्थितः, तस्य कपोलयोः अश्रूणि प्रवहन्ति स्म। राजा समीपं गत्वा पप्रच्छ— ‘हे उत्तम गजराज, किमर्थं त्वं शोचसि? नृपभवने यत् त्वां सम्मानयति, तत्र भोजनं किमर्थं प्रत्याख्यासि?’

बोधिसत्त्वः पुत्रस्नेहगाथाभिः उत्तरं दत्तवान्— ‘दूरे चण्डोरणपर्वते तमसि निर्जने गुहायां मम वृद्धा माता अन्धा क्षुधार्ता च आसीना अस्ति। मम विना सा न जलं प्राप्तुं शक्नोति, न च लम्बमानानि फलानि स्प्रष्टुम्। यदा मम माता परित्यक्ता म्रियते, तदा अहं कथं राजमधु भुञ्जीय?’ इति श्रुत्वा ब्रह्मदत्तः राजा लज्जया अभिभूतः अभवत्, तस्य अपि नेत्रयोः अश्रूणि आगतानि। सः स्वामात्यान् प्रति उक्तवान्— ‘अयं वन्यः पशुः सर्वं मानवजातिं लज्जयति। अस्माकं राजसभासु पुत्राः मुकुटार्थं पितरं प्रति कुमन्त्रयन्ति, किन्तु अयं वनवासी अन्धायै मात्रे प्रेम्णा स्वयं क्षुधया मर्तुम् उद्यतः अस्ति।’

राजा तत्क्षणम् एव गजस्य बन्धनानि छेत्तुम् आज्ञापयत्, सुगन्धैः अभ्यञ्जयत्, रक्षकैः गौरवयुक्तैः सह वनं प्रेषयत् च। बोधिसत्त्वः पर्वतान् त्वरया अतिक्रम्य गुहां प्रति प्रत्यागतः। तत्र माता रुदती आसीत्, सा पुत्रं व्याधैः हतम् इति मन्यमाना। यदा बोधिसत्त्वः तस्याः ललाटे शीतलं जलं सिञ्चति स्म, तदा माता पुत्रस्य स्पर्शम् अभिजानती आनन्दाश्रूणि मुमोच, यः राजा तं मोचितवान् तम् आशीर्वदति स्म।

कथां समाप्य भगवान् बुद्धः तत्र पात्राणां स्वरूपं प्रकाशयति स्म। यः गजः क्षुधार्तायां मातरि न अभक्षयत्, सः तदा भगवान् बुद्धः स्वयमेव आसीत्। क्षुद्रकनिकायस्य पालिजातके क्रमाङ्कः ४५५ इति अस्मिन् जातके यः राजा गजं मोचितवान्, सः आनन्दः आसीत्; गिरिगुहायां या अन्धा माता, सा भगवतः अन्तिमजन्मनि मातृभूता महामाया राज्ञी आसीत्। यः स्थविरः भिक्षापात्रात् गुप्तं स्वमातरम् अभोजयत्, सः अजानन् हिमवतः पशुषु बोधिसत्त्वेन स्वयम् आचरितां तां भक्तिम् अन्वसरत्।

मातृपोषकजातकं तेषु स्पष्टतमेषु वचनेषु अस्ति यत् मातृभक्तिः एतादृशः गुणः, यः त्यागप्रतिज्ञया अपि लज्जितः न कर्तव्यः। यः भिक्षुः आपत्सु पतितं पितरं मातरं वा गुप्तं पोषयति, सः मार्गात् च्युतः न भवति। सः तस्मिन् एव मार्गे गच्छति, यस्मिन् बोधिसत्त्वः एकदा चतुर्भिः पादैः अचरत्, स्वमातुः जीवनं स्वसुखात्, स्वमुक्तेः अपि उपरि स्थापयन्।