देवदत्तेन क्षिप्तः पाषाणः
मद्दकुच्छिमृगवने भगवान् बुद्धः पालिग्रन्थस्य जातकसङ्ख्या ५०३ इति इमं जातकम् अकथयत्, यदा देवदत्तेन उपरितः शिला क्षिप्त्वा तस्य पादः आहतः आसीत्, तदनन्तरं अल्पेनैव कालेन। भिक्षवः विचारयन्तः आसन् यत् दुष्कर्मप्रवणाः स्वभावतः स्वसदृशानां सङ्गं प्रति आकृष्यन्ते। शास्ता तान् अवदत् यत् एषः क्रमः नूतनः नास्ति, तथा देवदत्तस्य वर्तमानं आचरणं जन्मान्तरे पूर्वकालीनायाः कथायाः अनुरूपम् अस्ति, यत्र जन्मतः पृथक् कृतयोः द्वयोः भ्रात्रोः वृत्तान्तः वर्तते।
वातूलेन विकीर्णौ द्वौ शावकौ
पुरा कस्मिंश्चित् वनगिरिशिखरे शाल्मलिवृक्षे द्वौ तरुणौ शुकौ एकत्र निवसतः स्म। यदा तयोः पक्षपरिवर्तनस्य समयः समागतः, पुराणानि पत्राणि त्यजन्तौ, तदा अकस्मात् वातूलः वृक्षम् आहत्य द्वौ भ्रातरौ विपरीतदिशि विक्षिप्तवान्। एकः दस्युग्रामे शस्त्रराशौ पतितः, तस्य पतनस्थानाभिधानानुसारं ‘शत्तिगुम्ब’ — तीक्ष्णभल्लानां स्थानम् — इति नाम्ना अभिधीयते स्म। अपरः वनतपस्विनां आश्रमे पुष्पराशिमध्ये मृदु अवतीर्णः, तथा समानकारणेन ‘पुप्फक’ — पुष्पपक्षी — इति नाम्ना अभिहितः। बोधिसत्त्वः पुप्फकः आसीत्।
पृथक्कृतं पोषणं, पृथक्कृतं चरित्रम्
शत्तिगुम्बः दस्युभिः सह वर्धमानः, दैनन्दिनं लुण्ठनस्य, हिंसायाः, छलस्य च चर्चां श्रुत्वा, कालेन तेषां भाषां विचारान् च यथावत् अधिगतवान्। पुप्फकः आश्रमे वनतपस्विभिः पालितः, तेषां संयमं, मृदुतां, सत्यधर्मनिष्ठां च आत्मसात् कृतवान्; अतः द्वौ भ्रातरौ, यद्यपि पक्षवर्णे समानौ, वाचि हृदये च सर्वथा भिन्नौ अभवताम्।
राज्ञः मृगयायाः विपथः
कियत्कालानन्तरं उत्तरपञ्चालराज्यस्य राजा मृगान् आखेटुं निर्गतः। यदा एकः मृगः प्रहर्तृणां मध्यात् निर्गत्य राज्ञः समीपेन शरव्यस्थाने अविद्धः पलायितः, तदा राज्ञः सभासदां पुरतः लज्जा उत्पन्ना, तथा असन्तुष्टः सः सारथिना सह एकाकी मृगम् अनुसृत्य गहनं अपरिचितं वनं प्रविष्टवान्, यावत् सः मार्गभ्रष्टः सम्पूर्णतया अभवत्।
दस्युग्रामस्य समीपे विश्रामः
मृगयाश्रान्तौ राजा सारथिश्च यत्र शत्तिगुम्बः निवसति स्म, तस्य दस्युग्रामस्य समीपे विश्रामार्थं स्थितौ। शीघ्रम् एव राजा सुष्वाप। समीपे उपविष्टः शत्तिगुम्बः सुप्तस्य राज्ञः सूक्ष्मवस्त्रं सुवर्णमुकुटं च अवलोकितवान्, तथा दस्युगणस्य सूदं पतिकोलम्बं प्रति अभिमुखः सन् प्रस्तावितवान् यत् ते निश्चेष्टे सुप्ते नृपे लुण्ठनं कुर्युः।
सूदस्य सङ्कोचः तथा शुकस्य समर्थनम्
पतिकोलम्बः राजानं स्पृशितुं विचारेऽपि सङ्कुचितः, वदति स्म यत् राजानः प्रज्वलितानां अग्निकाष्ठानाम् इव समीपे गन्तुम् अपि भयप्रदाः। शत्तिगुम्बः तस्य वचनं न अस्वीकृतवान्, दस्युवृत्तिं स्वकुटुम्बस्य एकमात्रं जीविकासाधनं इति समर्थयन्, तथा जन्मपरिस्थित्या यत् कर्तव्यम् आसीत् तस्मिन् कस्यापि लज्जा नास्तीति आग्रहं कुर्वन्।
राजा श्रुत्वा पलायते
यदा द्वौ पूर्णतया मानवभाषया परस्परं वार्तालापं कुर्वाणौ आस्ताम्, तदा राजा जागरितः, स्थिरः स्थित्वा सम्पूर्णं सम्भाषणं श्रुतवान्। उच्चैः कमपि भयं अप्रकटयन् सः शान्तः सारथिम् उत्थाप्य अवदत् यत् तेन अन्यत्र आश्रयः अन्वेष्टव्यः, यतः सः अस्य शुकस्य परामर्शे किमपि न रोचते। दस्युभिः षड्यन्त्रं कार्यान्वितं कर्तुं पूर्वमेव ते रथेन निर्गतवन्तौ।
आश्रमे स्वागतम्
रथेन गच्छन्तौ राजा सारथिश्च अन्ततः वनतपोवनम् आश्रमं प्राप्तौ, यत्र वनतपस्विनः स्वयं अनुपस्थिताः आसन्, तथा केवलं पुप्फकः एकः एव उपस्थितः आसीत्। विनम्रः शुकः श्रान्तं नृपं सादरं स्वागतं कृत्वा वनफलानि गुप्तस्रोतसः जलं च अददात्, इति व्याख्यायमानः यत् तत्रत्याः सर्वे जनाः वनस्य स्वाभाविकोत्पत्तिषु एव सरलतया जीवन्ति।
दुर्गन्धिमत्स्यः तथा सुगन्धिधूपः
यः रूपेण समानौ शुकौ चरित्रे इतीव भिन्नौ, तयोः रहस्यं ज्ञातुं विस्मितः राजा पुप्फकं प्रार्थितवान्। पुप्फकः उत्तरं दत्तवान् यत् शत्तिगुम्बः केवलं व्रणान्, बन्धनानि, छलं च शिक्षितवान्, परन्तु स्वयं आत्मसंयमं, सौम्यतां, दयां च अधिगतवान्। पाठं स्पष्टं कर्तुं सः द्वौ दृष्टान्तौ प्रदत्तवान्: दुर्गन्धिमत्स्यं तृणेन वेष्टयेत्, तृणम् अपि मत्स्यगन्धं प्राप्नुयात्; परन्तु सुगन्धिधूपं पत्रेण वेष्टयेत्, पत्रम् अपि तस्य सुगन्धं गृह्णीयात्। सङ्गतिः एवं एव चरित्रं निर्मति, इति सः व्याख्यातवान्।
राज्ञः चिरस्थायिनी कृतज्ञता
इमेन उपदेशेन प्रभावितः राजा वनतपस्विनां कृते स्वकीये राजोद्याने आश्रयं दत्तवान्, तथा घोषितवान् यत् स्वराज्ये शुकाः कदापि न हन्तव्याः, तथा सप्तपुरुषपर्यन्तं तपस्विनां तस्य वनस्य च संरक्षणं सम्मानं च प्रसारितवान्, यावत् स्वयं अपि स्वर्गलोके पुनर्जन्म प्राप्तवान्। पुप्फकोऽपि कालक्रमेण स्वकर्मानुसारं दिवङ्गतः।
बुद्धस्य पूर्वजन्मपरिचयः
कथां समापयन् बुद्धः तस्यां कथायां जनान् अभिज्ञापितवान् — देवदत्तः शत्तिगुम्बः आसीत्, दुष्टः दस्युशुकः; देवदत्तस्य अनुयायिनः स्वयं दस्यवः आसन्; आनन्दः पञ्चालराजः आसीत्; बुद्धस्य अनुयायिनः आश्रमस्य तपस्विनः आसन्; स्वयं बुद्धः पुप्फकः आसीत्, यः सौम्यः शुकः राज्ञे शिक्षितवान् यत् यथार्थसङ्गः किं कर्तुं शक्नोति।
वातूलात् अपि दीर्घकालीना शिक्षा
इदं जातकं सङ्ख्या ५०३ इति स्पष्टतमेषु शास्त्रीयेषु वचनेषु अन्यतमम् अस्ति, यत् चरित्रं जन्मना वा रूपेण वा अपेक्षया सङ्गेन अधिकं निर्मीयते इति प्रतिपादयति। समानमातापितृभ्यां जातौ, सर्वेषु बाह्यलक्षणेषु एकरूपौ द्वौ भ्रातरौ, केवलं वातूलेन एकः दस्युभिः, अपरः तपस्विभिः सह स्थापितः इति कारणात् वाचि सङ्कल्पे च विपरीतौ अभवताम्। बुद्धः प्राचीनं कलहं — दुष्टसङ्गस्य दूषितानुसारिणां च — स्वभिक्षुभ्यः देवदत्तस्य दृष्टान्तेन दर्शयितुं उपयुक्तवान्, यत् प्रभावस्य सः एव नियमः अद्यापि प्रवर्तते। यः सङ्गं करोति, सः हृदयं निर्मीयते, शुभाय अशुभाय वा — यथा पुरा शुकयोः निर्मितम्।
ज्ञातव्य-विशेषः
इयं पञ्चशततमी (५०३) जातकथा देवदत्तेन शिलया बुद्धपादे आघाते कृते मद्दकुच्छौ उपदिष्टा।
पतिकोलम्बः चौरसङ्घस्य सूपकारः अस्ति, न तु चौरनायकः; सत्तिगुम्बः एव सुप्तं नृपं लुण्ठितुं प्रेरयति।
नृपः स्वयमेव षड्यन्त्रं शृणोति, हानेः पूर्वमेव सारथिना सह मौनं पलायते।
पुष्पकस्य प्रसिद्धा उपमा तृणवेष्टितं पूतिमत्स्यं पत्रवेष्टितं सुगन्धिकुन्दुरुकं च विपर्यासेन दर्शयति।
बुद्धः देवदत्तं सत्तिगुम्बरूपेण, आनन्दं नृपरूपेण, स्वात्मानं च पुष्पकरूपेण अभिज्ञातवान्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता