कालबाहुजातकम्

पालिपिटकस्य जातकसंख्या 329 बुद्धेन तस्य विषये कथिता, यत् देवदत्तः (बुद्धस्य ईर्ष्यालुः पितृव्यपुत्रः प्रतिस्पर्धी च) नलागिरिनाम्नः गजेन तं पादतलैः मारयितुं योजनां कृतवान्। तस्य योजनायाः विफलता पुरातनायाः उद्धतत्वकथायाः प्रतिध्वनिः आसीत्, यत्र अहङ्कारः स्वयम् एव विनष्टवान्। अनियन्त्रितस्य गर्वस्य स्वीयः स्वागतः कालेन परिमितः भवति इति दर्शयितुं बुद्धः राजसभायां क्षणं यावत् द्वौ शुकौ तान् अधिग्रहीतुं प्रयतमानं वानरं च कथितवान्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः राधनामकः शुकः अभवत्, तीक्ष्णबुद्ध्या परिष्कृतवाचा च युक्तः। तस्य कनिष्ठभ्राता पोट्ठपादः तस्मिन् एव पञ्जरे निवसति स्म, यतः बालकावस्थायां यदा उभौ अपि एकेन पक्षिग्राहकेन गृहीतौ, तदा वाराणस्याः राजे धनञ्जयाय उपहृतौ। तयोः सौन्दर्येण तेषां सुस्पष्टैः वचनैः च हर्षितः राजा तौ स्वर्णपञ्जरे स्थापितवान्, उत्तमम् इक्षुदण्डं, मधुसहितं भर्जितयवं, मधुरं दुग्धं च तेभ्यः दत्त्वा, राजपरिवारेण तौ परमं सम्मानितौ।

कालान्तरे वनरक्षकः कालबाहुनामकं महान्तं चपलं मर्कटं राजसभायां उपहारतः आनयत्। तस्य चतुरानुकरणेन, चक्षुर्घूर्णनेन, कडिकाष्ठेषु विचित्रक्रीडनैः च राजकुमाराः अमात्याः च तानि हास्यानि अनुभवन्ति स्म, यानि ते शुकाभ्यां कदापि न दत्तवन्तः। तस्मिन् नूतने मनोरञ्जने मुग्धः राजसभा तस्मै मधुराणि फलानि मिष्टान्नानि च प्रचुरं ददाति स्म, परिचारकाः स्वर्णपञ्जरं उपेक्ष्य, तौ शुकौ केवलेन जलेन शुष्कयवेन च त्यक्तवन्तः।

पोट्ठपादः एतस्य अकस्मात्-भाग्यविपर्ययस्य विषये क्षुब्धः अभवत्। सः स्वज्येष्ठभ्रात्रे विलपितवान् यत् यत् सम्मानं पूर्वं तयोः आसीत्, तत् अधुना कठोरस्य, मुखविकृतिकारिणः पशोः प्राप्तम्, यः केवलं मुखं विकृतीकरोति, यदा तु तौ, ये केवलं प्रज्ञावचनानि वदन्ति, शुष्कयवेन विस्मृतौ स्तः। सः राधं प्रार्थितवान् यत् तेषां अवशिष्टा एकमात्रा गरिमा तौ सह उड्डीय गहने वनं प्रत्यागन्तुम् अस्ति, न तु अपमानं एतदधिकं सोढुम्।

राधः स्वभ्रातरं विक्षुब्धप्रत्युत्तरेण न, अपि तु शान्तेन दृढविश्वासेन उत्तरितवान्। सः तं सम्पत्तेः सामान्योत्थानपतनेन न विचलितुम् उपदिष्टवान्, यतः सम्मानं अनादरः च, लाभः हानिः च, छायावत् सञ्चरन्ति, न कस्मिंश्चिदपि दीर्घकालं स्थिराः भवन्ति। सः पोट्ठपादं अवदत् यत् वास्तविकगुणविहीनः अनियन्त्रितः प्राणी विवेकिजनानां अनुग्रहं कदापि दीर्घकालं धारयितुं न शक्नोति। कालबाहोः अस्वस्थः उद्धतत्वः स्वयमेव तस्य पतनं आनयिष्यति,

राधस्य विश्वासाय दीर्घप्रतीक्षा न आवश्यकी आसीत्। राजसभायाः अनियन्त्रितहास्येन तथा मिष्टान्नैः उत्साहितः कालबाहुः प्रतिदिनं साहसिकः अभवत्। एकस्मिन् अपराह्णे यदा राज्ञः बालकाः मण्डपं प्रविष्टाः, तदा मर्कटः दन्तान् दर्शयन् चीत्कृत्य, तरुणराजकुमारं आक्रम्य, भीतानां बालकानां समक्षे तस्य सूक्ष्मं रेशमीं उत्तरीयं विदारितवान्।

राजा स्वबालकेषु अस्य पशोः हिंसया क्रुद्धः, रक्षकान् आदिष्टवान् यत् कालबाहुं प्रहारं दत्त्वा राजप्राङ्गणात् नगरस्य कचवरराशौ निष्कासयन्तु, यथा राधः शान्तं पूर्वं अनुमितवान्। मर्कटस्य अपगमे राजा अन्ते स्वल्पकालं यावत् उपेक्षितयोः शुकयोः स्थिरं मूल्यम् अवबुद्धवान्, तौ च पुनः पूर्ववत् सम्मानं प्रति स्थापितवान्, तथा सः आदरः पुनः कदापि न चलति स्म।

सम्पूर्णे प्रसङ्गे राधस्य शान्तता तस्य एकस्मिन् भेदे आधारिता आसीत्, यं तस्य भ्राता क्षणं विस्मृतवान्: राजसभायाः क्षणिकम् आनन्दं नवीनक्रीडायाः प्रति कदापि तस्य सत्पात्रतायाः सम्मानेन सह समं नासीत्, यतः सा सत्यं विश्वसनीयता अस्ति। चतुरा क्रीडा तावत्कालं एव नेत्राणि आकर्षति, यावत् सा नूतना तिष्ठति। स्थिरः स्वभावः प्रत्येकस्य प्रतिद्वन्द्विनः नवीनता क्षीणा भूत्वा अपि दीर्घकालं मूल्यवान् तिष्ठति, इत्येव कारणेन राधः कालबाहुना सह तथैव उपरितनया प्रशंसया स्पर्धितुं न आवश्यकम् अमन्यत।

कथायाः अन्ते बुद्धः पोट्ठपादं आनन्देन (बुद्धस्य प्रधानशिष्येन) सह अभिज्ञातवान्, तथा कालबाहुं देवदत्तेन सह। सः अहङ्कारः, यः पूर्वं मर्कटस्य राजसभायाः स्थानं व्ययितवान्, सः अद्यापि, शताब्दीभ्यः परं, देवदत्तं प्रेरितवान्, यस्य स्वकीयः अनियन्त्रितः महत्त्वाकाङ्क्षा बुद्धं प्रति, अन्ततः स्वयमेव तस्य विनाशं आनयति।