कोसलराज्यस्य द्वयोः अमात्ययोः कलहशान्तिः
जातकसंख्या 273, यथा जातकट्ठकथायां अभिलिखिता, बुद्धेन जेतवने कथिता, कोसलराजसभायाः द्वयोः उच्चाधिकारिणोः तीव्रं कलहं शमयितुम्। तयोः कलहस्य मूर्खता बाह्यदृष्ट्या कियती अनुचिता इति दर्शयितुं बुद्धः पूर्वजन्मनः अधिकं विचित्रं अन्यं कलहं वर्णितवान्।
वनस्थः ब्राह्मणतपस्वी
ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः काशीदेशस्य पुरोहितकुले जातः, यस्य राजधानी वाराणसी आसीत्। तरुणावस्थायां तक्षशिलायां अध्ययनं कृत्वा, तस्मिन् देशे विद्वांसः युवकाः यथा प्रायशः कुर्वन्ति तथैव, सः नगरजीवनस्य सुखानि त्यक्तवान्। सः गङ्गासमीपस्थायां हिमालयपादभूमौ गत्वा एकाकी तपस्वी अभवत्, ध्यानं शान्तानि वनजीवनस्य विनयानि च अभ्यस्यन्। एतत् राजसभायाः अथवा जेतवने अमात्यान् व्याकुलीकृतानाम् आकाङ्क्षाणां दूरे आसीत्।
सूर्ये शयानः कच्छपः
तस्य आश्रमसमीपे एकः वृद्धः कच्छपः निवसति स्म, यः स्वच्छेषु प्रभातेषु समतलशिलायाम् आरोहति स्म, ग्रीवां प्रसार्य, किञ्चित् उन्मुखेन मुखेन, निद्रालसेन सन्तोषेन सूर्यप्रकाशे आतपं सेवते स्म।
उद्धतः आगन्तुकः
एकः चपलः वानरः प्रायशः आश्रमस्य परितः परिभ्रमति स्म। सः कच्छपं तथा अरक्षितरूपेण शयानं दृष्ट्वा, तस्य जातेः लक्षणमिव निर्लज्जया अनादरेण, शयानं कच्छपं प्रति तादृशं अभद्रं व्यवहारं कृतवान्, यादृशं कोऽपि प्राणी सोढुं नार्हति।
विस्तार्यमाणः कपाटः
कच्छपः आक्रमणेन तत्क्षणं जागृतः। तस्य हनवः तथैव दृढतया सङ्कुचिताः, यथा धनकोशः स्वस्य वस्तुषु बद्धः भवति, भीतं वानरं दृढं धृतवन्तः, मुक्त्यर्थं सर्वान् प्रयत्नान् निषेधयन्तः।
साहाय्यार्थं कष्टकरः गमनः
मोक्षं प्राप्तुं असमर्थः वानरः नम्रः विकलः च सन् शोचन् तपस्विनः आश्रमं प्रति स्वं कृच्छ्रेण आकर्षितवान्, आशया यत् तपस्वी तं तस्य लज्जाजनकात् कष्टकरात् बन्धनात् मोचयितुं शक्नुयात्।
भिक्षापात्रविषयिणी प्रहेलिका
तौ विचित्रयुगलं दृष्ट्वा तपस्विनः वानरस्य व्ययेन शुष्कं परिहासं कर्तुं न शक्तवान्। सः कच्छपस्य वृत्तकवचं भिक्षाचरस्य (भिक्षान्नेन जीवितस्य परिव्राजकस्य) वहति पात्रेण तुलितवान्, प्रश्नं कृत्वा यत् कः अमर्यादया तस्य आश्रमद्वारे भिक्षाम् अयाचत।
कुलसम्बन्धस्य चतुरः दावः
ततः कच्छपं प्रति समानहास्येन अभिमुखीभूय तपस्वी अवदत्, यथा कौटुम्बिकविधिविषये निर्णयं करोति। सः घोषितवान् यत् कच्छपस्य वंशः वानरस्य वंशश्च परस्परं पुरातनेन विवाहरीत्या चिरकालं बद्धौ स्तः। तयोः मध्ये यः सम्बन्धः अधुना एव निर्मितः, सः सम्यक् स्वीकृतः पूर्णश्च मन्तव्यः इति सः अवदत्।
मोक्षः, शिक्षा च हृदि धृता
तपस्विनः चातुर्येण तस्य वंशस्य सम्मानेन च प्रसन्नः कच्छपः मुखम् उद्घाट्य क्षतविक्षतं वानरं मुक्तवान्। वानरः वनस्य वितानं प्रति पलायितः, दुर्बलानाम् अथवा शान्तानाम् उपहासस्य अभिरुचिं पूर्णतया त्यक्त्वा, पुनः कदापि आश्रमं न विक्षोभितवान्।
बुद्धस्य अभिज्ञानम्
कथायाः अन्ते बुद्धः प्रकटितवान् यत् कोसलराज्यस्य द्वौ कलहकारिणौ अमात्यौ तौ एव वानरः कच्छपश्च पुनर्जातौ आस्ताम्। ते नूतने विवादे पुरातनं उद्वेगं हठं च वहन्तौ आस्ताम्। बुद्धः स्वयं तस्मिन् काले वनतपस्वी आसीत्, यः धैर्येण सहृदयतया च तयोः कलहं शमितवान्, न तु निर्णयेन दोषारोपणेन वा।
कलहात् अपि दीर्घकालीनः उपदेशः
कच्छपजातकं संख्या 273 स्मारयति यत् अधिकांशः कलहाः किञ्चित् दूरत्वात् हास्यास्पदाः दृश्यन्ते, यद्यपि तेषु निमग्नानां कृते ते दुःखदाः भवन्ति। तेषां समाधानं दोषारोपणेन न, अपि तु तेन एव सौम्येन सहृदयेन कौशलेन भवति, यत् तपस्विना स्वशिलायाः पार्श्वे प्रदर्शितम्। स्वकीयं पुरातनं कलहं वानरस्य कच्छपस्य च मूर्खतारूपेण कथितं श्रुत्वा द्वौ कोसलामात्यौ स्वं तस्मिन् अवलोक्य लज्जया शान्तिं कृतवन्तौ, यत् सिद्धयति यत् सुकथितः वृत्तान्तः कदाचित् तत् अपि मोचयति यत् कठोरः तर्कः एकाकी न मोचयति। बुद्धः स्वश्रोतॄन् दण्डेन नम्रीकर्तुं न, अपि तु हास्येन तेषाम् अहङ्कारात् मृदु विमोचयितुं चितवान्, इति चयनम् एषा पुरातनी वनकथा अद्यापि प्रकाशयति।
ज्ञातव्य-विशेषः
कच्छपजातकम् अङ्कः २७३ इत्येतत् सुप्रसिद्धात् वाचालकच्छपजातकात् (अङ्कः २१५) भिन्नम् अन्यत् पालिकथानकम् अस्ति।
भगवता बुद्धेन जेतवने कोसलराजसभायाः द्वयोः अधिकारिणोः विवादः शमयितुम् इदं कथितम्।
अस्मिन् जन्मनि बोधिसत्त्वः गङ्गासमीपे वनवासी तापसः आसीत्, न राजसभासदः; पूर्वं सः तक्षशिलायाम् अधीतवान्।
तापसः चतुरेण शब्दकौशलेन वानरं मोचयति; कच्छपस्य कवचं भिक्षापात्रेण तुलयति, द्वयोः वंशयोः प्राचीनम् अन्तर्विवाहाचारं च परिहासेन उल्लिखति।
भगवान् बुद्धः कथयति यत् कलहकारिणौ कोसलाधिकारिणौ तावेव वानरः कच्छपश्च पुनर्जातौ, स्वयं च यः विवादं शमितवान् सः तापसः आसीत्।
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता