सत्तुभस्तजातकम्

बुद्धः जेतवने निवसन् प्रज्ञापारमितां प्रकाशयितुम् इदं जातकम् (क्रमाङ्कः ४०२, पालित्रिपिटकम्) उक्तवान्। एतत् वाराणस्याः राजा जनकः तस्य बुद्धिमन्तः मन्त्रिणश्च यस्य कथाचक्रस्य अनुसरणं करोति, तस्मादेव कथाचक्रात् गृह्यते। तेषु मन्त्रिषु असाधारणप्रज्ञः सेनकः नाम मन्त्री आसीत्, यः साक्षात् बोधिसत्त्व एव।

वाराणस्यां कश्चन वृद्धः ब्राह्मणः निवसति स्म, यः वर्षाणि पर्यटन् भिक्षाटनेन सहस्रमुद्राणां कोशम् सञ्चितवान्। तं सुरक्षितस्थाने निक्षेप्तुम् असौ स्वविश्वस्तं ब्राह्मणकुटुम्बं प्रति तं धनराशिं समर्पितवान्। यदा सः स्वधनं प्रत्यानेतुम् आगतः, तदा कुटुम्बेन तत् धनं पूर्वमेव व्ययितम् आसीत्, परिशोधनस्य च कोऽपि उपायः नासीत्। ऋणपरिशोधाय ते स्वदुहितरं वृद्धब्राह्मणाय भार्यारूपेण अर्पितवन्तः; सः च रजतस्य स्थाने तां स्वीकृतवान्।

नवे गृहे तरुणी भार्या शीघ्रम् अशान्ता अभवत्, गृहकर्माणि एकाकिनी निर्वोढुम् असमर्था इति परिदेवमाना, सहायार्थं परिचारिकायाः अपेक्षां कुर्वती च। यदा तस्याः पतिः तादृशसाहाय्यार्थं धनाभावम् उक्तवान्, तदा सा तं स्पष्टम् अवदत् यत् पर्याप्तम् अर्जयित्वा पुनरपि भिक्षाटनाय गच्छतु। वस्तुतः तस्याः पूर्वमेव कश्चित् उपपतिः आसीत्, सा च पतिं गृहात् बहिः प्रेषयितुम् इच्छति स्म। तस्य यात्रायै सा भर्जितयवचूर्णस्य, सक्तोः, एकं पुटकं सज्जीकृतवती।

वृद्धः ब्राह्मणः स्थानात् स्थानं गच्छन् दीर्घयात्रायां भिक्षया शनैः शनैः सप्तशतमुद्राः सञ्चितवान्। सप्तशतमुद्राः हस्ते धृत्वा सः सक्तुपुटकेन सह गृहाभिमुखं प्रतस्थे।

मध्याह्ने नद्यास्तीरे विश्रम्य ब्राह्मणः स्वपुटकात् भोजनमकरोत्; जलपानाय गच्छन् च तस्य पुटकस्य मुखम् उन्मुक्तं त्यक्तवान्। तस्मिन् अरक्षिते क्षणे, भर्जितधान्यगन्धेन आकृष्टः कृष्णः सर्पः अन्तः प्रविश्य सक्तूनाम् अधस्तले कुण्डलीकृत्य स्थितः। किमपि अजानन् ब्राह्मणः पुटकस्य मुखं बद्ध्वा स्वमार्गं प्रचलितवान्।

मार्गे एका वृक्षदेवता तं क्रूरया प्रहेल्या आह्वयत्: यदि सः अद्य विश्रमेत्, तर्हि सः मरिष्यति; यदि च गृहं गच्छेत्, तर्हि तस्य भार्या मरिष्यति। एतेन असम्भवेन विकल्पेन भीतः वृद्धः रुदन् वाराणसीं प्रति अगच्छत्। मार्गे तस्मै उक्तं यत् सेनकः महत्यां सभायां धर्मम् उपदिशति; सः पुटकं सह एव गृहीत्वा जनसमूहे सम्मिलितोऽभवत्।

जनसमूहे रुदन्तं वृद्धं दृष्ट्वा सेनकः तम् अग्रे आह्वयत्, ब्राह्मणश्च स्वकीयं दुःखं न्यवेदयत्। बोधिसत्त्वः विचारितवान् यत् कोऽपि शापः भौतिककारणं विना न फलति: यदि ब्राह्मणः विश्रम्य पुटके हस्तं प्रक्षिप्य भक्षयिष्यति, तर्हि दष्टः भविष्यति; यदि गृहं गत्वा उन्मुक्तं पुटकं स्वभार्यायै दास्यति, तर्हि तस्याः हस्तः अन्तः प्रविशन्त्याः दंशः भविष्यति। एतस्य एकमेव स्पष्टीकरणं सम्भवति, पुटकस्यैव अन्तः विषैला प्राणी निगूढः अस्ति। सभासमक्षं पुटकं स्थापयित्वा उद्घाट्य यष्टिना प्रहृते सति, तस्मात् फणं विस्तार्य स्थितः महान् कृष्णः सर्पः निर्गतः। जनता सेनकस्य प्रज्ञायाः सम्मानं कृतवती, सपेरकश्च सर्पं गृहीत्वा वने विमुक्तवान्।

कृतज्ञः आश्वस्तश्च ब्राह्मणः सेनकाय स्वकीयाः सप्तशतमुद्राः समर्पितवान्। सेनकः उपदेशस्य मूल्यरूपेण किमपि स्वीकर्तुं नेच्छत्, अपि च वृद्धाय पूर्णाः सहस्रमुद्राः प्रदापितवान्। सः तं सरलतया गृहं न गन्तव्यम् इत्युपदिष्टवान्, किन्तु प्रथमं ग्रामबहिः एकस्य वृक्षस्य मूले धनं निक्षेप्तव्यम् इति। गृहे ब्राह्मणस्य भार्या स्वोपपत्या सह आसीत्; यदा पतिना तस्यै धनस्थानं निवेदितम्, तदा उपपतिः गत्वा तत् अपहृतवान्। एतया द्वितीयया दुर्घटनया व्याकुलः ब्राह्मणः पुनः सेनकस्य साहाय्यं याचितवान्।

सेनकः एकां कौशलपूर्णां परीक्षां कल्पितवान्। सः ब्राह्मणाय धनं दत्त्वा तं तस्य मित्रेण सह भोजनानां श्रृङ्खलाम् आयोजयितुम् आदिष्टवान्: प्रथमदिने चतुर्दश ब्राह्मणाः आमन्त्रणीयाः आसन्, सप्त पत्या सप्त च पत्न्या; प्रत्येकस्मिन् अनुवर्तिनि दिने प्रत्येकपक्षेन आमन्त्रितानां संख्या एकैकेन न्यूना भवेत्, यावत् सप्तमे दिने प्रत्येकपक्षात् एकः एव अतिथिः आगच्छेत्। सेनकः तर्कितवान् यत् पत्न्याः उपपतिः आसक्त्या प्रेरितः, संख्यायां क्षीयमाणायामपि, प्रत्येकस्मिन् भोजने उपस्थितः एकः एव अतिथिः भविष्यति।

यथा अनुमितं तथैव सप्ताहः प्रकटितः: एकः पुरुषः प्रत्येकस्मिन् समागमे उपस्थितः अभवत्, अतिथिसूच्याः तस्य परितः क्षीयमाणायाम् अपि प्रतिदिनं स्पष्टतरम् उद्विग्नः सन्। सेनकः तस्य विभ्रमं तस्य अश्रूणि च अवलोक्य तत्क्षणमेव रचितया गाथया घोषितवान् यत् तस्य विक्षुब्धाः विचाराः, विचलिताः इन्द्रियाणि, प्रवहन्ति नेत्राणि च तस्य अपराधस्य पर्याप्तप्रमाणानि सन्ति। सम्मुखीकृतः उपपतिः अपराधम् अङ्गीकृतवान्, अपहृतं धनं पूर्णतया प्रत्यलभ्यत, न्यायः च साधितः।

कथायाः समापने बुद्धः तस्याः पात्राणि स्वकालीनैः जनैः सह अभिज्ञापितवान्: वृद्धः ब्राह्मणः आनन्दः आसीत्, प्रहेलिकारूपं शापम् उक्तवती वृक्षदेवता सारिपुत्रः आसीत्, बोधिसत्त्वः सेनकश्च — यस्य प्रज्ञा सर्पस्य निगूढस्थानं चौरस्य अपराधिनं हृदयं च द्वयमपि अनावृतवती — स्वयं बुद्धः आसीत्।

इदं जातकं क्रमाङ्कः ४०२ सामान्यमानवसङ्कटे प्रयुक्तायाः प्रज्ञायाः द्विविधं प्रदर्शनरूपेण स्थिरं तिष्ठति: प्रथमं प्रतीयमानम् अलौकिकं शापं निगूढसर्पस्य साधारणविषयत्वेन अनावृणोति; ततः प्रतीयमानम् अदृश्यं चौर्यं नियन्त्रितपरिस्थितिषु दृष्टस्य आचरणस्य साधारणविषयत्वेन अनावृणोति। उभयत्र सेनकस्य पद्धतिः एका एव आसीत्: प्रत्येकं प्रतीयमानं रहस्यं कञ्चन ठोसम्, अन्वेष्टुं शक्यं कारणम् आश्रितम् अस्तीति विश्वासः, तत् कारणं स्वयं प्रकटितं यावत् धैर्येण अवलोकनम्। बुद्धः इमां कथां स्वयं धारितायाः प्रज्ञापारमितायाः आदर्शरूपेण प्रस्तुतवान्, श्रोतॄन् स्मारयन् यत् करुणया सह प्रयुक्तः तीक्ष्णः धैर्यपूर्णः तर्कः तान् सङ्कटान् अन्यायांश्च निराकर्तुं शक्नोति, येषु भयम् अन्धविश्वासश्च केवलं कदापि निराकर्तुं न शक्नुतः।