श्रीकालकर्णीजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः इमां कथाम् अकथयत्, यदा भिक्षवः महान् दानदाता अनाथपिण्डिकं प्रति विचारयन्तः आसन्। ते परस्परं संशयं कुर्वन्ति स्म यत् तस्य सम्पूर्णः परिवारः पञ्चशीलानि वस्तुतः यथोक्तं तथा शुद्धतया पालयति वा इति। विषयस्य निर्णयार्थं भगवान् एकस्य गृहपतेः पुरातनीं कथाम् अकथयत्, यः पालिजातकसंग्रहे क्षुद्रकनिकायस्य सङ्ख्या ३८२ इति अभिलिखितः अस्ति, यस्य गृहं स्वयं द्वाभ्यां देवीभ्यां परीक्षितम् आसीत्।

पुरा वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य शासनकाले बोधिसत्त्वः ‘सुचिपरिवारः’ — “शुद्धपरिवारः” — इति नाम्ना वणिक् अभवत्। तस्य नाम एतदर्थं यत् तस्य गृहस्थः प्रत्येकः सदस्यः, अन्तिमः सेवकपर्यन्तं, पञ्चशीलानि अखण्डं पालयति स्म। तस्मादेव नियमात् सः सदा एकां शय्याम् एकां च पर्यङ्कं गृहे अप्रयुक्ते नवीने सज्जितं धारयति स्म, तस्मै अतिथये आरक्षितं यः कदाचित् स्वतः अधिकसद्गुणी आगच्छेत्।

दूरे हिमालये पवित्रे अनवतप्तसरसि द्वे देव्यौ स्नानार्थं समागते। कालकर्णी, पश्चिमस्य लोकपालस्य विरूपाक्षस्य पुत्री, अशुभस्य देवता, तथा श्रीः, पूर्वस्य लोकपालस्य धृतराष्ट्रस्य पुत्री, शुभस्य देवता, प्रत्येका जलं प्रथमं प्रविष्टुं इति आग्रहं कृतवत्यौ। न तु एका अपरस्यै प्रथमाधिकारं दातुम् इच्छति स्म।

परस्परं विवादं निवारयितुम् अक्षमे द्वे देव्यौ विश्वस्य दिशां रक्षकाणां चतुर्णां महाराजानां समीपं स्वकलहं नीतवत्यौ। चत्वारः महाराजाः अपि तादृशयोः उच्चयोः दावयोः मध्ये निर्णेतुं असमर्थाः अभवन्, अतः ते विषयं उपरि शक्रं देवानामधिपतिं प्रति प्रेषितवन्तः।

शक्रः देव्योः जन्मनः अथवा पदस्य विषये प्रत्यक्षं निर्णयं दातुं अनिच्छन् लौकिकीं परीक्षां स्थापितवान्: द्वयोः यः प्रथमं वाराणस्यां वणिजः शुचिपरिवारस्य गृहे सज्जितायां शय्यायां उपवेष्टुं वा शयितुं वा शक्नुयात्, सः सरोवरे प्रथमं स्नातुम् अधिकृता इति स्वीकार्या। तदनन्तरं द्वे अपि देव्यौ स्वर्गात् अवतीर्य मर्त्यन्यायाधीशस्य समक्षं स्वपक्षं प्रस्तुतुं वणिक्-गृहं प्रति गते।

कालकर्णी प्रथमम् आगता, गाढनीलवस्त्रधारिणी, सा वणिजम् अनुमतिम् अयाचत यत् सा तस्य सज्जितायां शय्यायां शयेत। शुचिपरिवारः कस्यापि अतिथेः तस्मिन् सम्मानितस्थाने स्थातुं अनुमतिं दातुं पूर्वं सदा पृच्छति स्म, यत् सः कीदृशः जनः अस्ति तथा कैः सह निवसितुं प्रियते। कालकर्णी अङ्गीकृतवती यत् सा मिथ्यावादिभिः, कलहप्रियैः, तथा पृष्ठतः मित्राणां विषये असत्यं वदद्भिः सह आनन्दं अनुभवति। एतत् श्रुत्वा वणिक् तस्यै शय्यां निषिद्धवान् तथा असन्तुष्टां प्रेषितवान्।

अल्पकालानन्तरं श्रीः सुवर्णवस्त्रभूषिता तस्मिन् एव द्वारि आगता। यदा वणिजा तस्यै अपि कालकर्णीं प्रति पृष्टः एव प्रश्नः पृष्टः, तदा सा अवदत् यत् सा सहनशीलैः, करुणावद्भिः, सत्यवादिभिः, अन्येषु द्वेषरहितैः सह सहर्षं निवसति। तस्याः वर्णने स्वगृहजनाः यत्नेन अभ्यस्यन्ते इति गुणान् दृष्ट्वा शुचिपरिवारः तां तत्क्षणमेव स्वागतं कृत्वा सम्मानितम् आसनम् उपवेष्टुं निमन्त्रितवान्।

यतः केवलं श्रीः शय्यायाः अनुमतिं प्राप्तवती, अतः सैव अनवतप्तसरसि प्रथमं स्नानाधिकारिणी इति स्वीकृता, तथा द्वयोः देव्योः विवादः समाप्तः। शक्रेण स्वर्गे कल्पिता परीक्षा एवं पृथिव्यां निर्णीता, सामान्यस्य सरलस्य वणिजः गृहे, न तु स्वयं देवेषु मध्ये।

कथा स्पष्टीकरोति यत् शुचिपरिवारस्य द्वयोः देव्योः मध्ये निर्णेतुं प्राधिकारः धनात् पदात् वा नासीत्, अपि तु तस्य सम्पूर्णस्य परिवारस्य अनुशासितः परीक्षितः च सद्गुणः आसीत्। केवलं आकारं दृष्ट्वा निर्णयं न कृत्वा, प्रत्येकम् अतिथिं सम्मानात् पूर्वं प्रश्नीकरणस्य तस्य अभ्यासः एव तं कालकर्णीयाः कृष्णवस्त्रात् श्रीयाः सुवर्णप्रभायाश्च परं, प्रत्येकेन वर्णितं वास्तविकं चरित्रं दर्शितवान्।

उपदेशान्ते भगवान् कथायाः पात्राणां परिचयं दत्तवान्। पुरातनकथायाः श्रीः देवी पश्चात् जन्मनि भिक्षुणी उत्पलवर्णा अभवत्, यः स्वशिष्येषु प्रसिद्धा। द्वयोः देव्योः मध्ये यथार्थरूपेण निर्णयं दत्तवान् वणिक् शुचिपरिवारः स्वयं तस्मिन् पूर्वजन्मनि आसीत्। भगवान् अनाथपिण्डिकस्य गृहं प्रति तुलनां प्रत्यक्षं प्रत्यानीतवान्, दर्शयन् यत् परिवारस्य सद्गुणख्यातिः कदापि जनश्रुतिविषयः न, अपि तु एतादृशस्य सततस्य परीक्षितस्य आचरणस्य विषयः अस्ति।

इयं जातककथा स्मारयति यत् दुर्भाग्यं सौभाग्यं च केवलं नियत्या अथवा जन्मना न अर्प्यन्ते, अपि तु गृहे धारितेन चरित्रगुणेन गृहं प्रति आकृष्येते। अतिथये तस्मात् अधिकसद्गुणिने सज्जिता शय्या वास्तविकं भारं धारयति, तथैव जनानां बाह्यरूपं अतिक्रम्य तेषां यथार्थं प्रियं आचरणं च प्रष्टुं अभ्यासः अपि। कथा दर्शयति यत् एषः भारः तादृशः अस्ति यम् अपि विवादरताः देव्यः, देवानाम् अधिपतिः च, अतिक्रमितुं न शक्तवन्तः।