सेतकेतुजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः एकं भिक्षुं प्रति इयं कथाम् अकथयत्, यः सत्यार्थं न अपि तु बाह्यप्रदर्शनार्थं चीवरं धृतवान्। सः प्रदर्शनात्मकैः अनुष्ठानैः आदरं प्राप्नोत्, यदा तस्य हृदयम् अपरिवर्तितम् एव तिष्ठति स्म। यथा मिथ्याप्रदर्शनस्य पुराणाभ्यासः मनुष्यं एकस्माज्जन्मनः अपरं यावत् वहति, तत् दर्शयितुं भगवान् श्वेतकेतोः कथाम् अकथयत्, या खुद्दकनिकायस्य पालिजातकसङ्ग्रहे सङ्ख्या ३७७ अस्ति। तस्या विस्तृता पृष्ठभूमिः उद्दालजातकेन सह एकस्मिन् एव शिक्षाचक्रे अस्ति।

वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य शासनकाले बोधिसत्त्वः महाविद्वान् ब्राह्मणः अभवत्, यः पञ्चशतान् शिष्यान् वेदविद्यां शिक्षयति स्म। तेषु श्वेतकेतुः पाण्डित्ये गर्वे च प्रथमः आसीत्। आचार्यप्रदत्तं वैदिकज्ञानं ब्राह्मणपरम्परायाः पवित्रग्रन्थांश्च सः आयत्तीकृतवान्, तथा एषा निपुणता उच्चकुलजन्मना सह मिलित्वा तस्मिन् अधमजनानाम् अवमानस्य भावम् उत्पादितवती।

एकदा श्वेतकेतुः स्वपरिवारेण सह गच्छन् चाण्डालेन सह अमिलत्। एषः अधमजातीयः पुरुषः आसीत्, यस्य छाया अपि गर्विष्ठैः अशुद्धेः कारणम् इति मन्यते स्म। श्वेतकेतुः सङ्कुचितः अभवत्, चाण्डालम् आज्ञापितवान् यत् सः वायोः अधोदिशि तिष्ठतु, यतः चाण्डालस्य उच्छ्वासवहनशीलः वायुः अपि तं स्पृशेत् इति न सहनीयम्। सः एतं समागमं मानवयोः परस्परभेटम् इव न, अपि तु स्वगौरवस्य अपमानम् इव गृहीतवान्।

चाण्डालः नम्रतया न नतः अभवत्। प्रत्युत सः गर्विष्ठं शिष्यं प्रति प्रश्नं प्रस्तुत्य प्रत्यावर्तितवान्: ‘दिशः’ इति किम्? स्वयं वैदिकशिक्षायां विश्वस्तः श्वेतकेतुः साधारणभौगोलिकार्थे उत्तरं दत्तवान्। सः केवलं पूर्वपश्चिमोत्तरदक्षिणानां प्रधानदिशां नामोल्लेखं कृतवान्। चाण्डालः एतं उत्तरं अगभीरं दर्शितवान्, ततः वादे सः श्वेतकेतुं विजित्य सभासमक्षं स्वपादयोः अधः पातयितवान्, यत् सार्वजनिकम् अवमानं कुलगौरवेन अपि निवारयितुं न शक्यते स्म।

श्वेतकेतुः तीव्रक्रोधेन स्वाचार्यं प्रत्यागतः। बोधिसत्त्वः तं शान्तं कृतवान्, कथितवान् यत् क्रोधः कस्यापि हिताय न भवति, तथा प्रज्ञा पुस्तकेषु दृष्टेभ्यः श्रुतेभ्यः वा सर्वेभ्यः महत्तरा अस्ति। ततः सः चाण्डालेन यत् ‘चतस्रो दिशः’ इति उद्दिष्टं तत् यथार्थं व्याख्यातवान्: माता-पिता, आचार्याः, गृहस्थाः ये संन्यासिनां (ये सामान्यजीवनं त्यक्त्वा तपोमार्गं गताः) पोषणं ददति, तथा दुःखात् मुक्तेः अवस्था, यः सामान्यजीवनात् परः स्थितः अस्ति। सत्या शिक्षा, आचार्येण दर्शितरीत्या, कर्तव्यस्य मुक्तेः च एतासां दिशां ग्रहणे अस्ति, न तु दिक्सूचकानां नामोच्चारणे।

एतस्य पाठस्य स्वीकारस्य स्थाने श्वेतकेतोः गर्वः केवलं स्वरूपं परिवर्त्य स्थितवान्। कालान्तरेण सः पञ्चशतान् तपस्विनः सङ्गृह्य वाराणसीं गतवान्, यत्र सः बाह्यतपसः प्रदर्शनेन शासकं राजानं प्रभावयितुम् आरभत। तपस्विनः विस्तृताः कृच्छ्राणि कुर्वन्ति स्म, मुख्यतया द्रष्टुं सुविधार्थं, तथा राजा तेषां प्रदर्शनेन विस्मितः तान् परमं सम्मानं दातुं प्रवृत्तः।

तदानीं बोधिसत्त्वः, यः स्वयं एकदा तरुणं श्वेतकेतुं शिक्षितवान् आसीत्, राज्ञः पुरोहितरूपेण सेवां करोति स्म। प्रदर्शनं दृष्ट्वा सः राजानं चेतयति स्म यत् आन्तरिकसद्गुणविहीना बाह्यतपस्या विश्वसनीया नास्ति, तथा सदाचाराद् विच्छिन्नं ज्ञानं वा तपः वा तस्य आश्रयिणे वास्तविकं रक्षणं न ददाति। द्वितीयवारं प्रकाशितुम् अनिच्छन् श्वेतकेतुः पुरोहितेन सह श्लोकरूपेण संवादे प्रवृत्तः, यत्र प्रत्येकः पक्षः विचारयति स्म यत् केवलं ज्ञानं सुनियन्त्रितस्य सत्यमयजीवनस्य स्थाने तिष्ठितुं शक्नोति वा इति।

सभासमक्षं पुरोहितस्य तर्कः विजयी अभवत्। श्वेतकेतुः तस्य अनुयायिनश्च उधारितानां पवित्रतारूपाणां समता सत्यसद्गुणेन सह इति दावं रक्षितुं न शक्नुवन्, तथा तेषां विस्तृताः कृच्छ्राः अभ्यासस्य स्थाने अभिनयमात्रम् इति सिद्धाः अभवन्। राजा स्पष्टं पश्यन् स्वभ्रान्त्या दत्तं सम्मानं प्रत्याहृतवान्।

सर्वथा अपमानिताः न भूत्वा पञ्चशताः तपस्विनः पुरोहितस्य परामर्शं स्वीकृतवन्तः, स्वीकृतानि पवित्रतायाः उधारितवस्त्राणि परित्यज्य गृहस्थजीवनं प्रत्यागताः। राजा तेषां अनुशासनं यद्यपि तेषाम् आध्यात्मिकः आडम्बरः शून्यः आसीत्, तथापि स्वीकृतवान्, अतः सः तान् राज्यस्य अधिकारिणः रूपेण स्वसेवायां नियुक्तवान्। परम्परा कथयति यत् एतेषां सङ्घात् राजसभाधिकारिणां वंशस्य उत्पत्तिः जाता।

जेतवने कथां समापयन् भगवान् श्रोतॄणां कृते पात्राणां परिचयं दत्तवान्। वर्तमाने छद्मी भिक्षुः अतीतस्य श्वेतकेतुः आसीत्। यः चाण्डालः तरुणस्य ब्राह्मणस्य गर्वं विजितवान्, सः तस्मिन् जन्मनि सारिपुत्रः आसीत्। यः आचार्यः श्वेतकेतोः अहङ्कारं प्रथमं संशोधितवान्, यः पश्चात् राज्ञः पुरोहितरूपेण तस्य शून्यं तपः अनावृतवान्, सः स्वयं बोधिसत्त्वः, पूर्वजन्मनि बुद्धः आसीत्।

इदं जातकं द्विविधां चेतावनीं स्थापयति। जातिगर्वः तदा पतति यदा सः एतादृशं प्रश्नं सम्मुखीभवति यस्य उत्तरं दातुं न शक्नोति, तथा यः अपमानः यथार्थज्ञानं विना स्वीकृतः, सः कालान्तरे अधिकविस्तृतेन अधिकसंकटमयेन च छद्मरूपेण पुनः आगन्तुं शक्नोति। वास्तविकी प्रज्ञा, कथा आग्रहति, प्रदर्शनेन न, अपि तु व्यक्तेः बाह्याचारस्य आन्तरिकहृदयेन सह शान्तसङ्गत्या सिद्ध्यति। कोऽपि आडम्बरः एतं मानदण्डं सन्तोषयितुं न शक्नोति, न च कोऽपि वंशः तं क्रीणीतुं शक्नोति।