तक्कलजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने एकस्य गृहस्थस्य विषये इमां कथां कथितवान्, यः स्वभार्यायाः प्रयत्नान् अतिक्रम्य वृद्धं स्वपितरं पोषयति स्म। चरित्रस्य एषा परीक्षा पूर्वम् अपि एतेषाम् एव जनानाम् समक्षम् आगतासीत् इति प्रदर्शयितुम् बुद्धः अतीतजन्मनः कथां कथितवान्—खुद्दकनिकायस्य पालिजातकसङ्ग्रहे सङ्ख्या ४४६, यः पालित्रिपिटकस्य एकः विभागः अस्ति।

वाराणस्याः समीपे कस्मिंश्चित् ग्रामे वसिट्ठको नाम गृहपतिः स्वभार्यया, स्वकनिष्ठेन पुत्रेण, स्ववृद्धेन पित्रा च सह निवसति स्म। भार्या असन्तुष्टा अभवत्, यतः पतिः यत् किमपि उपार्जति तत् पितुः पोषणाय व्ययति, स्वस्यै किमपि अतिरिक्तं न ददाति इति सा अमन्यत। सा निश्चितवती यत् वृद्धस्य सान्निध्यं सोढुम् अपेक्ष्य छलेन हिंसया च तम् अपसारयिष्यामि।

भार्या वसिट्ठकं प्रार्थयत् यत् तौ द्वौ पितरं श्मशानं नयेताम्, तत्र पुरातनस्य ऋणस्य सङ्ग्रहणव्याजेन। यदा वृद्धः श्मशानस्य समाधिषु एकाकी आसीत्, तदा सा पत्ये अवदत् यत् स जीवन्तम् एव गर्ते निखनेत्, दस्युकर्म इव दृश्यं रचयेत्, तं विनैव च गृहं प्रत्यागच्छेत्।

वसिट्ठकस्य स्वपुत्रः, सप्तवर्षीयः किन्तु असाधारणप्रज्ञः, स्वमातुः कूटयोजनाम् अशृणोत्, तत्क्षणम् एव च अबुध्यत यत् सा स्वपतिं स्वपितुः हत्यायां प्रेरयति। कोलाहलम् अकृत्वा बालकः मौनं सङ्कल्पितवान् यत् स्वयमेव तयोः पश्चात् श्मशानं गमिष्यति, किं भविष्यति इति द्रष्टुम्।

यदा ते श्मशानं प्राप्नुवन्, वसिट्ठकः निर्देशानुसारं गर्तं खनितुम् आरभत। बालकः गाथया तं पृष्टवान्— मृतानां प्रदेशे किमर्थं खनसि, यत्र न कापि ओषधिः न वा मूलं सङ्ग्रहणीयम् अस्ति? उत्तरम् अनपेक्ष्य बालकः स्वीयं खनित्रं गृहीत्वा पितुः गर्तपार्श्वे द्वितीयं गर्तं खनितुम् आरब्धवान्।

पृष्टः अपि किमर्थं खनसि इति, बालकः स्पष्टम् उत्तरं दत्तवान् यत् यदा स्वपिता वृद्धः भविष्यति तदा सः तस्य प्रति तादृशमेव आचरिष्यति यथा तस्य पिता अधुना स्वपितुः प्रति आचरति। सः अपि कर्मफलविषये यत् शिक्षितम् आसीत् तत् अकथयत्— यः पुत्रः मातापितरौ पीडयति सः दुःखपूर्णं नरकं गच्छति, यः तौ पोषयति सम्मानयति च सः स्वर्गं गच्छति।

बालकस्य चेतावनी वसिट्ठकस्य हृदयं स्पृष्टवती, सः स्पष्टं ददर्श यत् भार्या तं कस्य अपराधस्य सीमापर्यन्तं नीतवती आसीत्। सः गर्तं परित्यज्य पितरं क्षेमेण गृहम् आनिनाय, तथा च यया क्रूरतया सा तं प्रेरितवती तस्याः कृते भार्यां लज्जया गृहात् निरस्तवान्।

कथा भार्यायाः निष्कासनेन न समाप्ता। स एव प्राज्ञः बालकः, कुलस्य शाश्वतं भङ्गं द्रष्टुम् अनिच्छुः, पश्चात् स्वयं एकं छलम् अकरोत्, मातरं विश्वासयन् यत् पिता पुनर्विवाहं करिष्यति। स्वस्थानस्य सर्वथा हानेः आशङ्कया विचलिता सा स्वक्रूरतायाः पश्चात्तापम् अकरोत्, परिवृत्य गृहं प्रत्यागता, ततः प्रभृति पिता, माता, पुत्रः, पितामहः च सत्येन सामञ्जस्येन सह अवसन्।

शिक्षायाः अन्ते भगवान् बुद्धः सभां प्रत्यवदत् यत् वर्तमानविवादस्य पिता, पुत्रः, भार्या च तान् एव जनान् पुनर्जन्मना प्रतिगृह्य स्थिताः। ते दूरे अतीते काले वसिट्ठकरूपेण, तस्य भार्यारूपेण, तेषां पुत्ररूपेण च इमां परीक्षाम् अनुभूतवन्तः। स्वयं सः तस्मिन् दूरजन्मनि सः प्राज्ञः सप्तवर्षीयः बालकः आसीत्, यः द्वितीयं गर्तम् अखनत् स्वपितरं च हत्यायाः निवारितवान्।

एषा जातककथा स्मरणरूपेण तिष्ठति यत् बालकस्य ऋजुता सा क्रूरतां प्रकाशयितुं शक्नोति, यां वयस्काः स्वयम् अङ्गीकर्तुं मनसा प्रवर्तिताः। बालकस्य द्वितीयगर्तस्य प्रभावाय न भर्त्सनायाः न च आरोपस्य आवश्यकता आसीत्; सः एकमपि निरर्थकं वचनम् अकृत्वा स्वपितरं तं संसारं दर्शितवान् यं स्वकीयः वरणः तस्य कृते निर्मास्यति। एकस्य जनस्य असन्तोषेन प्रायः विनष्टं कुलं केवलं दण्डेन न, अपि तु तया एव तीक्ष्णप्रज्ञया पुनः संयोजितम् यया प्रथमम् अपराधः प्रकाशितः आसीत्। मातापित्रोः आदरः स्वगृहस्य रक्षा च अतिभयानकस्य सम्भवात् परमपि पुनः स्थापयितुं शक्यते इति कथा दर्शयति।