सोमनस्स जातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः अवदत् यत् तस्य भ्रातृव्यः देवदत्तः पुनरपि तस्य प्राणान् हर्तुं प्रयत्नम् अकरोत्। सः अवदत्: ‘न प्रथमं भिक्षवः यत् देवदत्तः मां हन्तुं प्रयतते; पूर्वमपि सः तथैव अकरोत्।’ ततः स पुरातनजन्मनः कथाम् आरब्धवान्।

कुरुराष्ट्रे उत्तरपञ्चालनगरे रेणुनामा राजा राज्यं शशास। तस्मिन् काले महारक्षितः नाम तपस्वी पञ्चशतैः सहचरैः सह हिमवति वसति स्म। लवणमसालान् अन्वेषयन् सः सहचरैः सह उत्तरपञ्चालं प्राप्य राजोद्याने न्यवसत्। तेषाम् आचारेण प्रसन्नः राजा रेणुः तान् ऋषीन् राजप्रासादम् आनीय उत्तमेन भोजनेन सत्कृत्य वर्षावासं तत्रैव यापयितुं प्रार्थयत्, सर्वोपकरणानि च प्रदत्तवान्। राजा अपुत्रः आसीत्, पुत्रं कामयमानः; किन्तु अद्यापि कोऽपि पुत्रः तस्य न जातः आसीत्।

वर्षावासस्य समाप्तौ महारक्षितः हिमवन्तं प्रति प्रतिनिवर्तितुम् उद्यतोऽभवत्। मार्गे मध्याह्ने छायावृक्षस्य अधः विश्राम्यन्तः सहचराः राज्ञः अपुत्रतां विषयीकृत्य कथयामासुः यत् उत्तराधिकारी जायेत चेत् कीदृशं शुभं स्यात्। महारक्षितः तेषां वचनं विचार्य स्वदिव्यदृष्ट्या अवगतवान् यत् राज्ञः पुत्रः अवश्यं भविष्यति, अवदत् च: ‘सुहृदः, मा भयं कुरुत। अद्यैव प्रभाते देवपुत्रः अवतीर्य प्रधानमहिष्याः गर्भे प्रतिष्ठास्यति।’

तेषां गणे एकः तपस्वी आसीत् यस्य यथार्थं दिव्यज्ञानं नासीत्; सः सत्यतपस्विनां मध्ये प्रच्छन्नः कपटी आसीत्। भविष्यवाणीं श्रुत्वा सः तत्र स्वभाग्यं दृष्ट्वा सहसा रुग्णत्वं नाटयित्वा पृष्ठे एव स्थितवान्। महारक्षितः तस्य कपटम् अजानन् अवदत्: ‘शक्तः सन् अस्मान् अनुगच्छ।’ ततः सः सत्यतपस्विभिः सह हिमवद्दिशं प्रतस्थे।

दृष्टेः अपगमाद् अनन्तरं सः कपटी शीघ्रं नगरं प्रत्यागत्य राजद्वारे उपस्थितोऽभवत्, महारक्षितस्य परिचारकः इति आत्मानं निर्दिशन्। राज्ञः समक्षं नीतः सः घोषितवान् यत् स्वकीयेन ‘दिव्यचक्षुषा’ एव तेन दृष्टं यत् अद्यैव प्रभाते देवपुत्रः महिष्याः गर्भे अवतरिष्यति। शुभवार्तां निवेदयितुम् एव सः त्वरया आगतः इति च अवदत्। प्रसन्नः सम्पूर्णतया वञ्चितश्च राजा तस्य नाम ‘दिब्बचक्खुकः’ (दिव्यनेत्रः) इति दत्त्वा सम्मानपूर्वं राजोद्याने न्यवेशयत्, सत्यद्रष्टा इति मन्यमानः।

कालक्रमेण बोधिसत्त्वः देवलोकाद् अवतीर्य राज्ञः श्रुतानुसारं गर्भम् अधिष्ठितवान्। जन्मकाले समग्रं राष्ट्रं हर्षम् अगच्छत्, तस्य नाम ‘सोमनस्सकुमारः’ (हृदयानन्दः) इति कृतम्। सः राजोचितलालनेन संवर्धितः। दिब्बचक्खुकः तु उद्यानस्य गूढे कोणे गुप्तां शाकवाटिकां कृत्वा नगरस्य उद्यानपालेभ्यः शाकफलानि विक्रीय कपटतापसवेषस्य आच्छादने धनं सञ्चितवान्।

यदा राजकुमारः सप्तवर्षः अभवत्, तदा सीमायां विद्रोहः प्रचलति स्म; राजा तं शमयितुं निर्गतः, पुत्ररक्षायै तपस्विनं समर्प्य। एकदा राजकुमारः उद्यानं प्रविश्य दिब्बचक्खुकं घटैः जलं सिञ्चन्तं साधारणोद्यानपालवत् दृष्टवान्। ‘किम् इदं तपस्विनः कर्म, अथवा सांसारिकस्य?’ इति राजकुमारेण स्पष्टं तिरस्कृतः सः अभिवादनं विना निर्गतः।

पुत्रः प्रौढः भूत्वा अधिकं प्रकाशयिष्यति इति भीत्या दिब्बचक्खुकः प्रथमं प्रहर्तुं निश्चितवान्। राज्ञः आगमनकालः समीपम् आगते सः स्वप्रस्तरासनं परिवर्त्य, जलकुम्भं भङ्क्त्वा, कुटीरे सामग्रीं विकीर्य, तैलेन स्वशरीरं लिप्त्वा गम्भीरतया आहत इव आर्तनादं कुर्वन् शयितवान्। विजयी राजा प्रत्यागत्य प्रियं सुहृदं स्वगृहप्रवेशात् पूर्वं यथारीति अभिवादितुम् आगतः। कुटीरस्य विशृङ्खलतां भूमौ पतितं तपस्विनं च दृष्ट्वा सः व्याकुलो जातः। नमस्कृत्य सेवायै अवनतः सः किं जातम् इति पृष्टवान्। कपटी उक्तवान् यत् राजकुमारः स्वयम् आगत्य निष्कारणम् अनेन प्रकारेण आघातम् अकरोत्।

क्रोधेनान्धः राजा स्वघातकान् आज्ञापयत् यत् राजकुमारं सोमनस्सं गृहीत्वा तस्य शिरः छित्त्वा स्वसमक्षम् आनयन्तु। नीयमानः राजकुमारः मृत्योः पूर्वं पितरं पुनः द्रष्टुम् एकमेव याचितवान्, तच्च अनुमतम्। राज्ञः समक्षे स्थित्वा सः पृष्टवान् यत् तेन किं दुष्कृतं कृतम्। राजा उक्तवान् यत् सः पवित्रः पुरुषः प्रातः सायं च जलम् आनयति पवित्राग्निं च सेवते, कथं राजकुमारः तं लौकिकम् इति वक्तुं साहसं कृतवान् इति। राजकुमारः उक्तवान् यत् यः पुरुषः उद्यानानि मूलानि क्षेत्राणि च पालयति लाभार्थं च तानि रक्षति, सः स्वयं किम् उच्यते, सत्यतः लौकिक एव अस्ति। ततः सः नगरस्य चतुर्षु द्वारेषु स्थितान् उद्यानपालान् परीक्षितुं निवेदितवान्।

राजा तान् आह्वयत्, ते च पुष्टवन्तः यत् तेषां दीर्घकालं तस्मात् तापसात् शाकफलानि क्रीतानि आसन्। कुटीरस्य परिशोधनेन गुप्तव्यापारजाः मुद्राराशयः प्राप्ताः। अन्ततः सत्यं दृष्ट्वा राजा स्वपुत्रस्य निर्दोषताम् अबुध्यत।

तदा बोधिसत्त्वः अचिन्तयत् यत् यस्य राज्यं एतादृशेन मूढेन सुलभविश्वासिना राज्ञा शास्यते, तत्र आत्मनः शरणं नास्ति; सः तस्मिन् एव क्षणे संसारं त्यक्तुं निश्चितवान्। समग्रायाः सभायाः पुरतः सः वर्णितवान् यत् कथं मूर्खस्य मिथ्यामन्त्रणया निर्दोषं जीवितं विनाशात् प्रायः रक्षितम्, उपस्थितान् प्रणम्य च पितुः प्रव्रज्यानुज्ञां याचितवान्। राजा तं स्थातुं राज्यं ग्रहीतुं च प्रार्थितवान्, किन्तु राजकुमारः अवतरणकाले त्यक्तानि स्वर्गीयानि सुखानि स्मृत्वा, एतादृशेन सुलभवञ्चितेन राज्ञा सह न स्थास्यामीति अवदत्। लज्जितः राजा क्षमां याचितवान्, त्वरितनिर्णयस्य विपदं विवेकपूर्वं निर्णयं कुर्वतः शासकस्य गौरवं च दीर्घम् उक्तवान्।

ततः राजा राज्ञीं प्रति अवदत्, सा पुत्रं स्थातुं प्रेरयेत् इति। किन्तु सा राजकुमारम् अग्रे गन्तुं प्रोत्साहयामास, यतः यः कमपि प्राणिनं न हिनस्ति सः ब्रह्मलोकसङ्गतिं प्राप्नोति इति। तस्याः वचनैः प्रभावितः राजा शोकं संयम्य आशीर्वादं दत्तवान्। राजकुमारः मातापितरौ अभिवाद्य तयोः क्षमां याचितवान्, देवैः राजानुचरवेशेन सह निर्गतः हिमवन्तं प्रति प्रस्थितः। तत्र देवशिल्पिना विश्वकर्मणा निर्मिते पर्णकुटीरे सः ध्यानसाधनायां स्वम् अर्पितवान्, कालान्तरे ध्यानानि प्राप्य ब्रह्मलोके जन्मयोग्यः अभवत्। दिब्बचक्खुकः तु यदा दीर्घकालीनं कपटं समग्रनगरस्य पुरतः प्रकाशितम्, तदा जनक्रोधः तं प्रति प्रवृत्तः; सः अपरं दिनं द्रष्टुं न जीवितवान्।

कथां परिसमाप्य बुद्धः अवदत्: ‘भिक्षवः, एवं देवदत्तः पूर्वजन्मनि मां हन्तुं प्रायतत, यथा अधुना’ इति, ततः जन्मनां परिचयं दत्तवान्। देवदत्तः एव कपटी तपस्वी दिब्बचक्खुकः आसीत्। तस्य स्वमाता महामाया सा राज्ञी आसीत्। सारिपुत्तः एव सत्यः द्रष्टा महारक्षितः आसीत्। स्वयं च सः राजकुमारः सोमनस्सः आसीत्।

इदं जातकं पालिजातकसङ्ग्रहे खुद्दकनिकाये ५०५ इति सङ्ख्यया गण्यते, तच्च द्विविधं चेतावनीरूपेण स्थिरं तिष्ठति। चोरितायाः भविष्यवाण्याः उधारितैः वस्त्रैः च निर्मिता पवित्रता वर्षाणि यावत् राज्ञः श्रद्धां प्राप्तुं शक्नोति, किन्तु यदा कश्चित् सरलं प्रश्नं पृष्ट्वा नगरद्वारस्थैः उद्यानपालैः तथ्यानि परीक्षते, तदा सा पतति। त्वरितनिर्णयेन शासितं राष्ट्रं, तस्य राज्ञः सद्भावना यथाशक्ति स्यात्, निर्दोषस्य राजकुमारस्यापि सत्यं शरणं न ददाति। सिंहासनात् परं यत् स्थिरं तिष्ठति तत् बाह्यरूपात् परं दृष्टुं, प्रमाणेन दावान् परीक्षितुं, वस्त्रमेव शीलं मन्यमानस्य राजसभायाः सुखस्य स्थाने वनस्य अनुशासनं चयनितुं सामर्थ्यम् अस्ति।