उद्दालकजातकम्

जेतवने विहरन् भगवान् बुद्धः एकस्य असत्यवादिनः व्यक्तेः विषये कथितवान्। यद्यपि सः मोक्षदायिन्यां श्रद्धायां दीक्षितः आसीत्, तथापि जीवनावश्यकतानां कृते सः छलम् आचरति स्म। धर्मसभायां परस्परं संलपन्तः भिक्षवः तस्य दोषान् प्रकटितवन्तः। एवं महति शासने प्रव्रजित्वापि सः कथं कपटेन जीवति इति ते विस्मिताः। भगवान् प्रविश्य किं चर्चयन्ति इति पृष्ट्वा श्रुतवान्। सः अवदत् यत् न प्रथमवारम् एषः पुरुषः कपटी अभवत्, ततः अतीतस्य कथाम् अकथयत्। पालित्रिपिटकस्य जातकसङ्ख्या सप्ताशीत्यधिकचतुःशततमी (४८७) इमां कथां लिखति, इदं पुनःकथनं तस्य पाठम् अनुसरति।

एकदा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः तस्य पुरोहितः आसीत्, प्राज्ञः विद्वांश्च। एकदा सः स्वोद्यानं गत्वा तत्र एकां स्त्रियं मिलितवान्। सा पश्चात् तम् अवदत् यत् सा गर्भिणी अस्ति, शिशोः मातामहस्य नाम दास्यामि इति च। पुरोहितः चिन्तितवान् यत् उच्चकुलस्य नाम तादृशाय शिशवे न दातव्यम्। सः तस्याः स्थाने अवदत् यत् पुरतः स्थितः वृक्षः उद्दाल इति नाम्ना ज्ञायते, शिशुः च उद्दालक इति नाम्ना भवेत्, यतः सः तत्र एव गर्भे धृतः। सः तस्यै मुद्रिकां दत्त्वा अवदत् यत् यदि शिशुः कन्या स्यात्, तर्हि मुद्रिका तस्याः पालने साहाय्यं करिष्यति; यदि पुत्रः स्यात्, तर्हि सः प्रौढे वयसि तं पुरोहितं प्रति आनेतव्यः।

यथाकालं सा पुत्रं प्रासूत, तस्य नाम उद्दालकः इति दत्तम्। प्रौढे वयसि सः पितरं पृष्टवान् कः असौ इति। माता अवदत् यत् सः पुरोहितः इति। बालकः अवदत् यत् तर्हि सः पवित्रग्रन्थान् अधीष्यते। सः मातुः मुद्रिकां आचार्यदक्षिणां च गृहीत्वा विश्वविख्यातस्य आचार्यस्य समीपे अध्ययनार्थं तक्षशिलां गतः। अध्ययनकाले सः तापसानां गणं दृष्ट्वा अचिन्तयत् यत् तेषां पूर्णं ज्ञानं भवेत्। ज्ञातुं सः संसारं त्यक्त्वा तेषां शिष्यत्वं स्वीकृत्य विनम्रतया सेवाम् अकरोत्, तेषां प्रज्ञां च शिक्षयितुं प्रार्थयते स्म।

तापसाः यत् किमपि जानन्ति तत् सर्वं तस्मै शिक्षितवन्तः, पञ्चशतानां मध्ये कोऽपि तं नातिक्रान्तवान्। सः सर्वेषु प्रज्ञावत्तमः आसीत्, अतः ते तं स्वाचार्यत्वे अवृण्वत। ततः सः पृष्टवान् यत् कुतः ते सदा वने फलमूलाशिनः भवन्ति, जनानां मध्ये न गच्छन्ति इति। ते अवदन् यत् जनाः उपहारं दातुम् आनन्दन्ति, परं ते धर्मोपदेशेन प्रश्नोत्तरेण च कृतज्ञतां प्रदर्शयितुम् इच्छन्ति, अतः तस्मात् भयं बिभ्यति। उद्दालकः तान् अवदत् यत् भयं न कर्तव्यम्; चक्रवर्ती राजा प्रश्नान् पृच्छतु, तान् निर्णेतुं सः स्वयं पर्याप्तः अस्ति।

सः तैः सह भिक्षां याचमानः तीर्थयात्रां कृतवान्, अन्ततः वाराणसीं प्राप्य राज्ञः उद्याने निवसति स्म। परेऽहनि ते नगरद्वारसमीपस्थे ग्रामे भिक्षाम् अयाचन्त, जनाश्च उदारतया दत्तवन्तः। ततः परेऽहनि ते नगरे अटन्ति स्म, दानं च वर्धते स्म। उद्दालकः धन्यवादम् अदात्, दातॄन् आशिषं दत्तवान्, तेषां प्रश्नान् च उत्तरं दत्तवान्। जनाः प्रसन्नाः अभवन्, तापसानां यत् आवश्यकं तत् सर्वं दत्तवन्तः। समग्रे नगरे प्राज्ञस्य आचार्यस्य वार्ता प्रसृता, राजा अपि तत् श्रुतवान्। सः अवदत् यत् सः तस्मिन् एव दिने तान् द्रष्टुं गमिष्यति।

एकः पुरुषः उद्दालकाय अवदत् यत् राजा आगच्छति इति। सः गणं समाहूय अवदत् यत् महतां कृपां एकस्मिन् दिने लभस्व, तत् जीवनाय पर्याप्तम् इति। सः आज्ञाः ददौ। केचित् दोलायमानं तपः कुर्वन्तु, केचित् भूमौ उत्कुटिकां तिष्ठन्तु, केचित् कण्टकशय्यायां शयन्तु, केचित् पञ्चाग्नितपः आचरन्तु। अन्ये जले तिष्ठन्तु वा इतस्ततः पवित्रमन्त्रान् पठन्तु। स्वयं सः अष्टौ वा दश वा प्राज्ञैः सह सज्जिते आसने उपविष्टः, तस्य पार्श्वे सुन्दरे स्थापने सुन्दरः ग्रन्थः स्थितः आसीत्। राजा पुरोहितेन विपुलेन परिवारेण च सह आगत्य प्रसन्नः अभवत्, मन्यमानः यत् तेषां परलोके अपायेभ्यः भयं नास्ति इति।

राजा पुरोहितं गाथया अभाषत। अमार्जितदन्ताः अजिनवस्त्राः जटाधराः च ते शान्त्या मन्त्रान् जपन्ति, सत्यं च निश्चितं जानन्ति इति। पुरोहितः प्रत्यवदत् यत् प्राज्ञः अपि पापकर्म कर्तुं शक्नोति, सहस्रवेदाः अपि न्याय्यकर्मविना रक्षां न ददति। उद्दालकः तदा आक्षिपत् यत् यदि एवं तर्हि वेदाः निरर्थकाः। पुरोहितः अवदत् यत् ते निरर्थकाः न सन्ति; वेदाध्ययनं यशः ददाति, सदाचारः पुनः सुखं ददाति। उद्दालकः अचिन्तयत् यत् अस्य पुरुषेण विवादः न कर्तव्यः। यदि सः वदेत् यत् सः तस्य पुत्रः अस्ति, तर्हि सः अवश्यं स्नेहं करिष्यति, तथा च अभवत्।

उद्दालकः स्वं पुरोहितस्य पुत्रं प्रकटितवान्। पुरोहितः यत् चिह्नं स्वकीयं त्यक्तवान् तत् अयाचत, उद्दालकश्च मुद्रिकां दत्तवान्। पुरोहितः तां अभिजानन् अवदत् यत् सः अवश्यं ब्राह्मणः इति, परं पृष्टवान् यत् सः ब्राह्मणकर्तव्यं जानाति वा इति। तौ गाथाभिः सम्भाषितवन्तौ। उद्दालकः अग्निजलयूपपूजां वर्णितवान्। पुरोहितः अवदत् यत् जलसेचनेन ब्राह्मणः न शुध्यति, इति च अग्रे वदति स्म यत् सत्यः ब्राह्मणः क्षेत्रं धनं कामं ज्ञातीन् वा न धारयति, जीवने निःस्पृहः भवति, कामवासनां दुराचारं वा न धारयति। उद्दालकः वर्णविषये प्रश्नम् अकरोत्: क्षत्रियाः ब्राह्मणाः वैश्याः शूद्राः चण्डालाः पुक्कुसाः च सर्वे करुणावन्तः सन्तः निर्वाणं प्राप्तुं शक्नुवन्ति, तर्हि सन्तेषु कः श्रेष्ठः इति। पुरोहितः अङ्गीचकार यत् न कोऽपि। यथा बहुवर्णैः रञ्जितः पटः मण्डपं करोति यस्य छाया एका एव, तथा शुद्धेषु जनेषु सज्जनाः केवलं सन्तं पश्यन्ति, न जन्म पृच्छन्ति। उद्दालकः उत्तरं दातुम् असमर्थः मौनम् उपविष्टवान्।

पुरोहितः राज्ञे अवदत् यत् एते सर्वे तापसाः वञ्चकाः सन्ति, वञ्चनया च समग्रः जम्बूद्वीपः विनङ्क्ष्यति। सः राज्ञः प्रार्थयत् यत् सः उद्दालकं कपटतपः त्याजयेत् तस्य अधीने पुरोहितत्वं च कारयेत् इति। शेषाः तपः त्यजेयुः, ढालं शूलं च गृह्णीयुः, राज्ञः सेवां प्रविशेयुः। राजा अङ्गीचकार, ते सर्वे तस्य सेवां स्वीकृतवन्तः।

बुद्धः उपदेशं समाप्य अवदत् यत् न प्रथमवारम् एषः पुरुषः वञ्चकः अभवत्। सः जन्मानि अभिज्ञापयति स्म। दुराचारी भिक्षुः उद्दालकः आसीत्, आनन्दः राजा आसीत्, बुद्धः स्वयं पुरोहितः आसीत्।

कथा तापसजीवनं वा पवित्रग्रन्थाध्ययनं वा न निन्दति। सा पृच्छति यत् तेषां पृष्ठतः किं तिष्ठति। पुरुषः सम्यक् वस्त्राणि धारयेत्, उचितां मुद्रां रक्षेत्, योग्यान् मन्त्रान् च पठेत्, तथापि सः पुरोहितेन वञ्चकः इति उक्तः भवेत्। अन्ते शास्त्रार्थः पदे वा कर्मकाण्डे वा न, परन्तु आचारे अवर्तत। पुरोहितः पितृस्नेहम् अपि दर्शितवान्। सः स्वपुत्रं लज्जितं कर्तुं शक्नोति स्म, परं तस्मै पदं दत्तवान्, अन्येभ्यः च सत्यं कार्यं दत्तवान्। या शिक्षा वास्तविकं सद्गुणं याचते, सा परिवर्तनाय द्वारम् अपि उन्मुक्तं रक्षति।