शुकजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने एतां कथां कथितवान्, यदा एकः भिक्षुः अतिभोजनेन मृतः। अन्ये भिक्षवः तस्य विषये चर्चां कुर्वन्ति स्म यत् सः स्वशरीरस्य सामर्थ्यात् बहु अधिकम् अभुङ्क्त। बुद्धः अवदत् यत् भोजने लोभात् ईदृशं मरणं न प्रथमवारम् अस्ति; ततः सः सुदूरं पूर्वजन्म आख्यातवान्— पालिजातकसङ्ग्रहे खुद्दकनिकायान्तर्गते सङ्ख्या २५५ इति।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति, बोधिसत्त्वः हिमवतः महति वने सहस्रशः शुकानां राजा शुकराजः अभवत्। तस्य बलवान् भक्तिमांश्च पुत्रः आसीत्। यदा बोधिसत्त्वः तस्य भार्या च वृद्धौ अभवताम्, तयोः नेत्रे वयसा मन्दे अभवताम्। तदा पूर्णवयस्कः तरुणः शुकः प्रतिदिनं फलानि आनयन् तौ पोषयितुं कर्म स्वीकृतवान्।

आहारान्वेषणे तरुणः शुकः महासमुद्रं दूरं तीर्त्वा एकं दूरस्थं द्वीपम् अगच्छत्, यत्र प्राचीनाः आम्रवृक्षाः असाधारणमधुरैः फलैः भारयुक्ताः आसन्। सः एकम् आम्रफलं चञ्च्वा गृहीत्वा गृहम् आनीय स्वमातापितृभ्यां दत्तवान्। तस्य गाढमाधुर्यम् आस्वाद्य बोधिसत्त्वः तत्क्षणमेव अजानात् यत् तत् कस्माद् द्वीपाद् आगतम्।

बोधिसत्त्वः पुत्रं साक्षाद् अवदत्— ये शुकाः तं समुद्रपारं द्वीपं पुनः पुनः गन्तुम् अभ्यस्यन्ति, ते दीर्घायुषः न भवन्ति; यतः तरणाय लघु शरीरम्, संयतः भोजनेच्छा च अपेक्षिते, तत्र च फलानि भयजनकरूपेण अतिपोषकाणि सन्ति। सः पुत्रम् आग्रहेण अवदत् यत् सः द्वीपे कदापि उदरं न पूरयेत्, केवलं प्रत्यागमनाय पक्षबलं यावत् भुञ्जीत। पुत्रः किञ्चित्कालं तम् उपदेशं पालितवान्, किन्तु द्वीपस्य मधुरफलानां तृष्णा तं पुनः पुनः तस्मिन् एव सङ्कटमये तरणे आकर्षति स्म।

एकस्मिन् तादृशे यात्राक्रमे, पुनः पुनः तरणेन, उदरस्थफलभारेण च क्लान्तः तरुणः शुकः अन्ततः विस्तृते सागरोपरि शक्तिहीनः अभवत्। उड्डयनमध्ये श्रान्त्या अभिभूतः सः पक्षयोः उपरि एव निद्रां गतः, वायौ स्वावलम्बनं नष्टवान्, तरङ्गेषु च पतितः। पुनरुत्पतनात् पूर्वमेव महामत्स्येन सः गिलितः।

पुत्रः कदापि न प्रत्यागतः। समुद्रं तीर्त्वा फलानि आनेतुं कोऽपि न आसीत्; अतः वृद्धः अन्धश्च दुर्बलश्च बोधिसत्त्वः तस्य भार्या च स्वपोषणोपायं न प्राप्नुवन्। कालेन सर्वाहारविहीनौ सन्तौ वृद्धौ शुकौ अपि क्षीणौ सन्तौ मृतौ। यदा पुत्रस्य अविवेकेन तस्य स्वजीवितमेव अपहृतम्, तदैव तयोः अपि भाग्यं निश्चितम् अभवत्।

एकस्य शकुनेः लोभात् यत् यत् सञ्जातं, तत् सर्वं विचार्य बोधिसत्त्वस्य उपदेशः पश्चात् गाथारूपेण स्मृतः। ताः गाथाः उद्घोषयन्ति यत् मितभोजिनः शकुनाः समृद्धाः भवन्ति, परेभ्यश्च अन्नम् आनेतुं शक्नुवन्ति, अतिभोजनं तु प्राणघातकं पतनं जनयति। एकस्य अविनीतस्य पोषकस्य आश्रितानां सर्वेषां कृते लोभः विपत्तेः पुरोगः, संयमः च सुरक्षायाः पुरोगः इति गाथाः निगमयन्ति।

अन्धयोः मातापित्रोः प्रति तरुणस्य शुकस्य भक्तिः सत्या आसीत्; सः स्वार्थात् तं द्वीपं न गतवान्। परन्तु केवलं भक्तिः, आत्मसंयमं विना— यत् कियत् भुञ्जीत, कतिवारं च सङ्कटमयं तरणं कुर्यात् इति नियमयेत्— न तं रक्षितुं न च तयोः मातापित्रोः रक्षितुं शक्ता अभवत्, ये तस्मिन् पूर्णतः आश्रिताः आस्ताम्। विनयस्य सीमामतिक्रम्य गच्छन्ती सद्भावनैव यं गृहं पोषयितुम् इष्टम्, तस्यैव विनाशहेतुः अभवत्।

उपदेशस्य अन्ते बुद्धः समागतेभ्यः भिक्षुभ्यः कथायाः पात्राणि अभिज्ञापितवान्। वर्तमाने अतिभोजनेन मृतः भिक्षुः तस्मिन् एव अविवेकिनः क्षुधायाः रूपे कथायां तरुणः शुकः आसीत्। बुद्धः स्वयं तस्मिन् दूरजन्मनि तं शुकराजम् आसीत्, यः पुत्रं सावधानं कृतवान् तस्य च हानौ शोकं कृतवान्।

एषः जातकः गम्भीरचेतावनीरूपेण तिष्ठति— भोजने लोभः कदापि व्यक्तिगतः विषयः न भवति, यतः अविनीतस्य पोषकस्य आश्रिताः तेन सह विनष्टाः भवितुम् अर्हन्ति। पितुः इव प्रेम्णा दत्ता चेतावनी स्वक्षुधां प्रति पुनः पुनः प्रत्यावर्तमानं मनः संयमयितुं न शक्नोति। कथा प्रत्येकं पाठकं प्रेरयति यत् स्वक्षुधामात्रम् एव न, अपि तु यदा सा क्षुधा अन्ततः स्वशक्तेः अतिक्रमति, तदा अन्ये कः पतिष्यति इत्यपि विचारयेत्।