मातरं पोषयन् भिक्षुः
भगवान् बुद्धः जेतवने इमां कथां कथितवान्, जातकाट्ठकथा च इमां महानिपातगतां जातकसंख्यां 532 इति गणयति। इयं मातरं पोषयतः कस्यचिद् भिक्षोः वृत्तान्तः। अस्य परिस्थितयः सामजातकस्य परिस्थितिभिः समाना आसन्। भगवान् बुद्धः भिक्षून् अवदत्—एतस्मिन् भ्रातरि कोपः न कर्तव्यः। प्राचीनाः ऋषयः समग्रभारतस्य राज्यं प्रस्तुतवन्तः अपि, तत् प्रत्याख्याय मातापितरौ पोषितवन्तः इति सः उक्तवान्। ततः सः अतीतकालस्य कथां प्रोवाच। इयं महानिपातस्य दीर्घा कथा अस्ति, अत्र सा सारांशरूपेण प्रस्तूयते।
विवाहं न इच्छन्तौ द्वौ ब्राह्मणपुत्रौ
पुरा वाराणसी नगरी ब्रह्मवर्धनम् इति अभिधीयते स्म, तत्र मनोजः नृपः आसीत्। अशीतिकोटिधनस्वामिनः कस्यचित् ब्राह्मणमहाधनिकस्य पुत्रः नासीत्, तस्य पत्नी पुत्रं प्रार्थयते स्म। बोधिसत्त्वः ब्रह्मलोकात् आगत्य तरुणः सोणः इति जातः। न चिरात् अन्यः सत्त्वः ब्रह्मलोकात् आगत्य तरुणः नन्दः इति जातः। उभौ वेदान् कलाश्च अधीतवन्तौ। यदा पिता सोणाय विवाहं प्रस्तावयति स्म, तदा युवा अवदत्—गृहजीवनं मम पर्याप्तम् अस्ति। पितरौ यावत् जीवतः तावत् अहं तौ पालयिष्यामि, तयोः मृत्योः अनन्तरं च तापसः भविष्यामि इति। नन्दः अपि भ्रात्रा परित्यक्तं न अङ्गीकृतवान्।
सम्पूर्णः परिवारः प्रव्रजति
यदि बालपुत्रौ एवं सुखेन इन्द्रियसुखं त्यजतः, तर्हि वयमपि तापसजीवनं गृह्णीमः इति मातापितरौ अचिन्तयताम्। तौ नृपाय निवेद्य सर्वं धनं दानं चक्रतुः। दासान् मोचयित्वा ज्ञातिषु यथोचितं विभागं कृतवन्तौ। ततः चत्वारोऽपि नगरात् निर्गत्य हिमवत्पर्वते पञ्चविधैः पद्मैः आच्छादितस्य सरसः तीरे पर्णशालां निर्मितवन्तः। भ्रातरौ मिलित्वा पितरौ पालयामासतुः। प्रतिदिनं प्रातः दन्तकाष्ठं प्रक्षालनजलं च आनीतवन्तौ, कुटीरं मार्जितवन्तौ, पानीयं च आनीतवन्तौ। वनात् मधुराणि फलानि आहृतवन्तौ, स्नानाय उष्णं शीतलं वा जलं सिद्धं कृतवन्तौ, पितॄणां जटाः सज्जीकृतवन्तौ, तयोः पादौ च मर्दितवन्तौ। एवं दिनानि व्यतीतानि।
व्यर्थीभूतानि फलानि
नन्दः चिन्तितवान्—पितृभ्यां फलानि अर्पयितव्यानि। सः समीपे सङ्गृहीतानि फलानि, यद्यपि एकद्विदिनपुराणानि, प्रभाते एव समर्पितवान्। पितरौ तानि अभुक्त्वा दिनशेषं निराहारौ अभवताम्। सोणः तु दूरं गत्वा मधुरं परिपक्वं फलं संचिनोति स्म। यदा सः तत् आनयति स्म, तदा पितरौ अवदताम्—आवाभ्यां पूर्वमेव भुक्तम्, साम्प्रतम् उपवासौ स्वः इति। तस्य फलानि दिने दिने व्यर्थानि अभवन्। सोणः अचिन्तयत्—पितरौ सुकुमारौ स्तः, अपक्वानि फलानि तयोः आयुषः क्षयं करिष्यन्ति।
सोणः नन्दं निष्कासयति
सोणः नन्दं प्रत्यहम् अवदत्—मम आगमनपर्यन्तं प्रतीक्षस्व, येन आवां भोजनं सह आनेतुं शक्नुवः। किन्तु केवलं स्वपुण्यम् इच्छन् नन्दः तद् न गणयति स्म। सोणः निश्चितवान् यत् नन्दः अनुचितम् आचरति। सः अवदत् यत् अहम् अधुना त्वां शिक्षयितुं न शक्नोमि, ज्येष्ठभ्राता इति अहमेव पितरौ केवलं पालयिष्यामि। सः नन्दं अन्यत्र गन्तुम् आदिदेश, अङ्गुलिस्फोटं च अकरोत्। नन्दः भ्रातरं प्रणम्य पितृभ्यां यद् जातं तद् निवेदयामास।
नन्दस्य शक्तिः योजना च
नन्दः पर्णशालां प्रविश्य मण्डले ध्यानं नियोजितवान्। तस्मिन्नेव दिने सः पञ्च अभिज्ञाः अष्ट समापत्तीः च प्राप्तवान्। सः भ्रातुः क्षमां लब्धुम् उपायान् चिन्तितवान्—सुमेरुपर्वतात् सिकताम् आनेतुम्, अनोतत्तसरसः जलम् आनेतुम्, चत्वारः महाराजाः शक्रश्च आह्वातुं वा शक्नोति। यदि एते असफलाः भवेयुः, तर्हि मनोजनृपं भारतस्य सर्वान् नृपांश्च आनेष्यति, तदा सोणस्य गुणकीर्तिः सूर्यचन्द्रवत् प्रकाशेत। सः ब्रह्मवर्धनस्य राजप्रासादद्वारं गत्वा राज्ञे सन्देशं प्रेषितवान्—एकः तपस्वी नृपं द्रष्टुम् इच्छति इति।
रक्तपातं विना विजयः
राजा भोजनं वस्त्राणि च समर्पितवान्, किन्तु तपस्वी किमपि न स्वीकृतवान्। नन्दः अवदत्—स्वशक्त्या अहं नृपाय सम्पूर्णभारतस्य आधिपत्यं लम्भयिष्यामि। सः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् रक्तबिन्दुमात्रम् अपि न पतिष्यति, मक्षिकारुधिरमात्रम् अपि न, कोशस्य धनमपि न व्येष्यते। राजा तं विश्वस्य सेनया सह प्रस्थितवान्। नन्दः सेनां आतपात् छायया रक्षितवान्, वर्षां निवारितवान्, मार्गं शोधितवान्, मृगचर्मणि उपविश्य पुरतः उड्डीतवान्। कोशले उभयोः सेनयोः युद्धं प्रवृत्तम्, तदा नन्दः स्वचर्म तयोः मध्ये प्रसार्य सर्वान् शरान् गृहीतवान्। शराणां समाप्तौ सेनाः असहाये स्थिते। नन्दः कोशलनृपम् अवदत्—यदि भवान् मनोजस्य वश्यं भवति, तर्हि राज्यं तवैव भविष्यति; नृपः सम्मतवान्।
उत्सवः स्मृतः मित्रं च
एवं मनोजः अङ्गं मगधं च अधिगृह्य समग्रभारतस्य प्रभुः अभवत्। एतत् सप्तभिः वर्षैः, सप्तभिः मासैः, सप्तभिः दिनैः च सिद्धम्। सः एकोत्तरशतं नृपान् ब्रह्मवर्धनं नीत्वा सप्तदिनानि भोजयामास। नन्दः दूरे स्थितवान्, यतः सः नृपं वैभवस्य एकसप्ताहम् अनुभवितुं यावत् स्वं न दर्शयितुम् इच्छति स्म। सप्तमे दिने नृपः अचिन्तयत्—इयं शक्तिः न पितृभ्यां न कस्माच्चिद् अन्यस्मात् आगता, किन्तु तापसात् एव। सः नन्दं स्मरति स्म, नन्दः च तस्य पुरतः गगने आविर्बभूव।
प्रत्याख्यातं दानम्
नृपः गाथया पृष्टवान्—किं भवान् देवदूतः, गन्धर्वः, शक्रः, मायाशक्तियुक्तः मनुष्यः वा? नन्दः अवदत् यत् अहं मनुष्यः अस्मि। नृपः तस्मै रथान्, गजान्, धनं, प्रासादं, राज्यस्य अर्धम् अपि दातुम् इच्छति स्म। नन्दः सर्वं प्रत्याख्यातवान्। सः केवलम् इदम् अयाचत यत् नृपः अन्ये शासकाः च तस्य कृते अनुशंसां कुर्युः। तस्य वृद्धौ मातापितरौ भ्रातुः संरक्षणे जीवतः, सः तयोः सेवाम् अपि कर्तुम् इच्छति स्म। नृपः अङ्गीकृतवान् तथा एकोत्तरशतं नृपान् चतुर्विंशतिसेनां च समाहूतवान्।
सोणः तान् आगच्छतः पश्यति
सोणः दिव्यचक्षुषा तां यात्रां समीपम् आगच्छन्तीं दृष्टवान्। सः जानाति स्म यत् नन्दात् बहूनि आश्चर्याणि दृष्ट्वा नृपाः स्वशक्तौ संशयं कुर्युः, तस्य विषये दुर्भाषणं च कुर्युः; तेन ते दुर्गतिं गच्छेयुः। अतः सः स्कन्धात् चतुरङ्गुलम् उपरि आकाशे लम्बमानं स्कन्धदण्डं गृहीत्वा अनोतत्तसरसः जलानयनाय उड्डीय गतवान्। सः नृपस्य समीपेन अगच्छत्। नन्दः तं दृष्ट्वा दर्शनभयात् हिमालये अन्तर्धानं गतवान्। राजा पृष्टवान्—कः एषः? सोणः गाथया उत्तरं ददौ। सः अवदत्—अहं तापसधर्मात् कदापि न च्युतः, रात्रिदिवं पितरौ पालयामि। ततः सः आश्रमं प्रति मार्गं कृत्वा पितरम् आसने उपवेशयितुं शीघ्रं गृहं प्रत्यागतवान्।
नन्दस्य प्रार्थना सोणस्य उपदेशः च
नृपः अन्ये च आश्रमं प्राप्ताः, नन्दः अपि प्रत्यागतवान्। अभिवादनानन्तरं नन्दः उत्थाय मातापितरौ भ्रातरं च प्रणम्य गाथया याचितवान् यत् वृद्धौ पितरौ पुनः सेवितुम् अनुज्ञा दीयताम्। सोणः नृपान् अवदत्—यः पूर्वजानां प्राचीनम् आचारं तिरस्करोति, ज्येष्ठेषु अपराधं करोति, सः नरके जायते; कुलभारः ज्येष्ठपुत्रे निहितः भवति। ज्येष्ठत्वेन सः प्रसन्नतया तत् कर्तव्यं स्वीकृतवान्, धर्मं कदापि न त्यक्ष्यति इति। नृपाः प्रसन्नाः अभवन्, तेषां भक्तिः नन्दात् सोणं प्रति परिवर्तिता। ते अवदन्—सः रात्रौ दीपं प्रज्वालितवान्।
क्षमा मातुः आलिङ्गनं च
ततः नन्दः स्वं सोणस्य दासत्वेन समर्पितवान्। सोणः तं प्रति न क्रुद्धः। सः तथा आचरितवान् केवलं भ्रातुः दर्पं शमयितुम्। इदानीं सः तं क्षमितवान्। माता नन्दम् आलिङ्गितुम् अनुज्ञां याचितवती, सोणः तां दत्तवान्। सा नन्दस्य शिरः चुम्बितवती, तस्याः हृदयं वायुना कम्पमानं तरुणपत्रम् इव आनन्देन कम्पितम्। सोणः नन्दाय अवदत्—माता स्वर्गमार्गः अस्ति, तस्याः पालनं त्वया करणीयम्। ततः सः पुत्रार्थं मातुः दीर्घं परिश्रमं वर्णयित्वा अवदत्—यः कमपि पितरं दूषयति सः दुःखदं फलं प्राप्नोति, यश्च वृद्धावस्थायां तौ पालयति सः सुखं लभते। नृपाः तच्छ्रुत्वा श्रद्दधुः। सः तान् पञ्चशीले प्रतिष्ठापितवान्, ते धर्मेण राज्यं कृत्वा स्वर्गं गताः। सोणः नन्दश्च यावत्पर्यन्तं पितरौ जीवतः तावत् सेवितवन्तौ, तौ ब्रह्मलोकगमनाय नियतौ अभवताम्।
भगवतः पूर्वजन्मनिर्देशः
भगवान् बुद्धः जन्मनिर्देशेन उपदेशं समापयति स्म। पितरौ महाराजस्य राजसभायाः सदस्यौ आस्ताम्। नन्दः आनन्दः आसीत्, मनोजनृपः सारिपुत्रः आसीत्, एकोत्तरशतं नृपाः अशीतिप्रधानस्थविराः अन्ये च केचित् आसन्। चतुर्विंशतिसेना बुद्धस्य शिष्याः आसन्। ऋषिः सोणः स्वयं बुद्धः आसीत्। सत्यानाम् उपदेशावसाने मातरं पोषितवान् भिक्षुः स्रोतापत्तिफले प्रतिष्ठितः अभवत्।
आश्रमात् दीर्घतरं स्थितः उपदेशः
जातकाट्ठकथा इमां कथां स्वकीयेषु दीर्घकथासु स्थापयति, यतः अस्यां एकाधिकाः शिक्षाः सन्ति। नन्दः महतीं शक्तिं प्राप्य तां कुलस्य पुनर्घटनाय प्रयुक्तवान्। सोणः ततोऽपि महत्तरां शक्तिम् अधारयत्, तां नृपान् शिक्षयितुं प्रयुक्तवान् यत् मातापितरौ पूज्यौ स्तः। कथेयं दर्शयति यत् सहसेवायां उभयोः धैर्यम् आवश्यकम्, क्षमायाचनं च क्षमादानेन सह सुकरं भवति। श्रद्धालवे इयं कथा मौनं शिक्षां ददाति—यौ अस्मान् पालितवन्तौ तौ प्रथमौ गुरू; तयोः परिचर्या तादृशस्य पुण्यमार्गस्य द्वारम् अस्ति यस्य तुलना कोऽपि सिंहासनः कर्तुं न शक्नोति।
ज्ञातव्य-विशेषः
इदं जातकाट्ठकथायाः 532 क्रमाङ्कस्य जातकम् अस्ति, महानिपातस्य दीर्घा कथा च। भगवान् बुद्धः जेतवने मातरं पोषयतः भिक्षोः विषये इदम् उक्तवान्।
कथायां वाराणसी ब्रह्मवर्धनम् इति नाम्ना अभिहिता, भ्रातरौ च अशीतिकोटिधनस्य ब्राह्मणस्य पुत्रौ आस्ताम्।
नन्दः एकस्मिन् एव आसने पञ्च अभिज्ञाः अष्ट समापत्तीः च प्राप्य, ततः मनोजनृपस्य भारतस्य आधिपत्यं रक्तपातं विना साधयितुं साहाय्यम् अकरोत्।
एकोत्तरशतनृपाणां विजयः सप्तभिः वर्षैः, सप्तभिः मासैः सप्तभिः दिनैः च सम्पन्नः; ततः परं नृपाः सप्तदिनानि भोजिताः।
भगवता बुद्धेन सोणः स्वयम् इति, नन्दः आनन्दः इति, मनोजनृपः सारिपुत्रः इति च निर्दिष्टम्; मातरं पोषयन् भिक्षुः स्रोतापत्तिमार्गं प्राप्नोत्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता