પ્રભુ અને જીવનો અભેદ

ભક્ત રવિદાસ, ભક્તિ આંદોલનના 15મી સદીના સંત-કવિ, જેઓ મોચી તરીકે કામ કરતા હતા, તેમણે આ રચના રાગ સોરઠમાં કરી. તે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના અંગ 657 પર છે, અને સોરઠ એક સંગીત-રાગ છે જે પરંપરાગત રીતે વિરહ અને ભક્તિ સાથે જોડાયેલો છે.

આ રચનાની પ્રથમ છબી તરંગ અને સમુદ્રની છે: તરંગ દેખાય ત્યારે પાણી અલગ લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં માત્ર પાણી જ છે. આ અદ્વૈતનો ખ્યાલ સમજાવે છે કે વ્યક્તિગત આત્મા (તરંગ) દિવ્ય (પાણી)થી અલગ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી.

આગળ રચના ઈશ્વર અને સર્જનના સંબંધને સોના અને તેમાંથી બનેલા ઘરેણા સાથે, અથવા ઘડાની અંદરના પાણી અને તેની આસપાસના પાણી સાથે સરખાવે છે. ઘરેણું અને ઘડો રૂપમાં જુદા છે પણ તત્ત્વમાં એક જ છે, જે યાદ કરાવે છે કે જગત એક દિવ્ય વાસ્તવિકતાની ક્ષણિક અભિવ્યક્તિ છે.

રચના પછી એક હરણની છબી ઉપસાવે છે, જે સૂર્યના પ્રકાશથી છેતરાઈને પાણીના મૃગજળ પાછળ દોડે છે. આથી સમજાય છે કે મનુષ્ય જગતની માયાના ભ્રમથી કેવી રીતે છેતરાય છે, ક્ષણિકને સત્ય માની લે છે અને અંદર રહેલા દિવ્યને ઓળખી શકતો નથી.

બીજી છબી મજીઠ (મંજિષ્ઠ) થી કાપડ રંગવાની છે, એક કુદરતી રંગ જે પાકો અને કાયમી રંગ આપે છે. એ જ રીતે, જ્યારે મન ઈશ્વરના સાચા રંગમાં રંગાય છે, ત્યારે તે માયાના ક્ષણિક આકર્ષણોથી વિપરીત સ્થિર બને છે.

અંતિમ પંક્તિઓમાં રવિદાસ પોતાના શરીર અને મનના દિવ્યમાં લીન થવાની વાત કરે છે, જેમાં દોરો, પતંગિયું અને તરંગ જેવી છબીઓ વપરાય છે. આ ભક્તિનું ધ્યેય છે: ઈશ્વર સાથે સંપૂર્ણ એકત્વ.