ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦਾ ਅਭੇਦ
ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਪਾਣੀ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਕ ਹਨ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਭਰਮ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੁਕਾਂ
ਇਹ ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਗਮ ਲਹਿਰ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਹੇ ਮਾਧਵ! ਕੀ ਆਖੀਏ? ਇਹ ਭਰਮ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੀਵ—ਸਭ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਦਾ ਸੋਨਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਘੜੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਰਾਇਆ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਹੀ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 4
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਮਝ ਕੇ ਪਿਆਸਾ ਹਰਨ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਰਾਇਆ ਹੀ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 5
ਮਨ ਸੱਚੇ ਰਾਜਾ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਜੀਠ ਦਾ ਰੰਗ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ ਦਾ ਕੱਚਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
ਸ਼ਲੋਕ 6
ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਤੇਰੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜਾ (ਰੰਗ ਵਿੱਚ), ਪਤੰਗ (ਅੱਗ ਵਿੱਚ), ਤਰੰਗ (ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ) ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਤਨ ਅਤੇ ਮਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ ਹਨ।
ਸ਼ਲੋਕ 7
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ 'ਤੇ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜਾਂ ਸੰਝ ਵੇਲੇ
ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਧੂਫ਼, ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਜਲ
- ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ
ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗ 657 ਉੱਤੇ ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਅਭੇਦ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸਮੇਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪਾਠ ਬਾਰੇ
ਰਚੇਤਾ: Bhagat Ravidas · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th–16th century, Varanasi
A poet-saint and leather worker by trade from Varanasi, whose hymns envisioned Begampura — a utopian realm free of sorrow, fear, and caste-based inequality. His compositions are included in the Guru Granth Sahib and form the devotional core of the modern Ravidassia tradition.
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਰਾਗ
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਵਿਰਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇੱਕਮਿਕ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਰਮ ਦਾ ਖੰਡਨ
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ 'ਭਰਮ' (ਭੁਲੇਖਾ) ਹੈ—ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਸੀ, ਤਦ 'ਤੂੰ' ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ 'ਤੂੰ' ਹੈ, 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ—ਇਹ ਅਦਵੈਤ (non-duality) ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਬਿਆਨ ਹੈ।
ਉਪਮਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ
ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਨੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਹੈ: ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਸੋਨਾ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ (ਮਿਰਾਜ), ਮਜੀਠ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਕੱਪੜਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਤੰਗੇ ਦਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਉਣਾ। ਹਰ ਉਪਮਾ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼
ਆਖ਼ਰੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੱਚੇ ਰੰਗ (ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ) ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਤੰਗੇ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵ, ਆਪਾ-ਭਾਵ ਮਿਟ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਭਰਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕਮਿਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ
ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਹਿਰੇ ਗਿਆਨ-ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ (ਸੋਨਾ, ਪਾਣੀ, ਰੰਗ, ਪਤੰਗਾ) ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕੇ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ—ਗੂੜ੍ਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਰਲ ਉਪਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ।
Guru Ravidas Ji
ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ