ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ
ਇਹ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ ਅਤੇ ਨੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਮਾਣੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਤਰਦੇ ਹਨ।
ਤੁਕਾਂ
ਰਾਗ ਮਾਰੂ, ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ। ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਉਪਕਾਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗਰੀਬਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਮਾਲਕ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਛਤਰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਛੂਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਮੇਰਾ ਗੋਬਿੰਦ ਨੀਚ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ।
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਨਾਮਦੇਵ, ਕਬੀਰ, ਤਿਲੋਚਨ, ਸਧਨਾ ਅਤੇ ਸੈਨ — ਸਾਰੇ ਪਾਰ ਉਤਰ ਗਏ। ਰਵਿਦਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਹੇ ਸੰਤੋ, ਸੁਣੋ, ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 4
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ 'ਤੇ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜਾਂ ਸੰਝ ਵੇਲੇ
ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਧੂਫ਼, ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਜਲ
- ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ
ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗ 1106 ਉੱਤੇ ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਸਨ, ਜੋ ਚਮਾਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪਾਠ ਬਾਰੇ
ਰਚੇਤਾ: Bhagat Ravidas · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th–16th century, Varanasi
A poet-saint and leather worker by trade from Varanasi, whose hymns envisioned Begampura — a utopian realm free of sorrow, fear, and caste-based inequality. His compositions are included in the Guru Granth Sahib and form the devotional core of the modern Ravidassia tradition.
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗ 1106 ਉੱਤੇ ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਹਨ। ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਚਮਾਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਪਿਛੋਕੜ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰਹਾਉ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰਹਾਉ (ਮੁੱਖ) ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਛਤਰ (ਰਾਜਸੀ ਛਤਰੀ) ਧਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਛਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਹੀ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੀਵੇਂ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।
ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
ਅੰਤਲੀ ਪੰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮਦੇਵ, ਕਬੀਰ, ਤਿਲੋਚਨ, ਸਧਨਾ ਅਤੇ ਸੈਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿੱਤਿਆਂ (ਛੀਂਬਾ, ਜੁਲਾਹਾ, ਨਾਈ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤਰ ਗਏ। ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਜਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦੇਸ਼
"ਨੀਚਹ ਊਚ ਕਰੈ ਮੇਰਾ ਗੋਬਿੰਦੁ" ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀ।
ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦਾ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ, ਇੱਕ ਸੂਰਮੇ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sant Namdev
ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ