स्थूलिभद्र

स्थूलिभद्र हे जैन परंपरेतील सर्वाधिक आदरणीय व्यक्तींपैकी एक आहेत. ते महावीरांनंतर अनेक पिढ्यांनी होऊन गेलेले जैन साधू होते. त्यांचे जीवन आवश्यक नियुक्ती (जैन भाष्यपरंपरेतील एक प्राचीन ग्रंथ) आणि कल्पसूत्राच्या आठव्या अध्यायातील स्थविरावलीत नोंदले आहे. हीच स्थविरावली भद्रबाहूंच्या वृत्तांताचेही जतन करते, म्हणजे वडीलधाऱ्या आचार्यांची तीच यादी. त्यागापूर्वी स्थूलिभद्र राजदरबारात कोशा नावाच्या प्रसिद्ध गणिकेचे प्रियकर म्हणून राहत होते. हे नाते संपूर्ण नगरात सर्वश्रुत होते, त्यांच्या वडिलांच्या अचानक मृत्यूची बातमी त्यांच्यापर्यंत पोहोचण्याआधीपासूनच. त्या नुकसानीने त्यांना जैन साधू जीवनाकडे वळवले. त्यांनी लवकरच व्रत घेतले, राजदरबार आणि कोशेचे घर पूर्णपणे मागे सोडले. बहुतेक कथांनुसार, दीक्षेनंतरच्या काही वर्षांत ते तिला भेटायलाही परत गेले नाहीत.

जैन साधू पावसाळ्यात, ज्याला चातुर्मास म्हणतात, एकाच ठिकाणी राहतात. अनावश्यक प्रवास टाळण्यासाठी आणि ओल्या हवामानात बाहेर पडणाऱ्या कीटकांना व लहान जीवांना अपघाताने इजा होऊ नये म्हणून हा नियम आहे. स्थूलिभद्र यांना तो हंगाम कुठे घालवायचा हे ठरवण्याची वेळ आली, तेव्हा त्यांनी कोशेचे घर टाळले नाही. परंपरा सांगते की त्यांनी तिथेच आश्रय मागितला. त्यागाच्या सोप्या परीक्षेऐवजी सर्वात कठीण परीक्षा त्यांनी निवडली. सहसाधूंनी या निर्णयाच्या शहाणपणाविषयी शंका घेतली असे स्मरले जाते, कारण अशा घराला सुरक्षित भूमी मानण्याचा विचार दुसरा कोणताही साधू केला नसता. तरीही स्थूलिभद्र आपल्या निर्णयावर ठाम राहिले. इतक्या काळानंतर पुन्हा भेटलेल्या आपल्या माजी प्रियकराला पुन्हा आपल्याकडे खेचण्यासाठी कोशेने नृत्य, संगीत आणि जी सर्व मोहिनी पूर्वी त्यांची आसक्ती टिकवण्यासाठी यशस्वीपणे वापरली होती, ती सर्व वापरली.

स्थूलिभद्र पूर्णपणे अविचल राहिले. त्यांनी दृष्टी खाली ठेवली, इंद्रिये पूर्ण नियंत्रणात ठेवली, आणि संपूर्ण पावसाळाभर ब्रह्मचर्याच्या व्रतापासून ते ढळले नाहीत. काही कथांमध्ये एक विलक्षण तपशील जोडलेला आहे: ते इतक्या अखंड स्थिरतेत बसले होते की त्या काळात त्यांच्या शरीरावर एक वेल वाढू लागली, आणि कोशेने काहीही केले तरी ते विचलित झाले नाहीत. मोह खरा होता, आणि ठिकाण हेतुपुरस्सर निवडले होते जेणेकरून तो शक्य तितका कठीण व्हावा. आठवड्यांमागून आठवडे, सर्व वृत्तांतांनुसार, कोणत्याही एकांत अरण्यातील वास्तव्यापेक्षा त्यांची अधिक कसोटी पाहणारे, त्यांचा संयम एकदाही ढळला नाही.

कोशेला अखेरीस समजले की तिने देऊ केलेले कोणतेही ऐहिक सुख स्थूलिभद्रांनी मिळवलेल्या शांततेला डळमळीत करू शकणार नाही. बहुतेक आवृत्त्यांत, आता पूर्णपणे त्यागाला समर्पित झालेल्या पुरुषाला मोहात पाडण्याच्या प्रयत्नामुळे तिला खोल लाज वाटली, आणि तिने त्यांची क्षमा मागितली. त्यानंतर तिने राजदरबारातील आपले पूर्वीचे जीवन सोडले आणि स्वतः साध्वी झाली. तिचे हे परिवर्तन जैन परंपरेत ज्या परीक्षेने ते घडवले, तिच्यापासून अविभाज्य आणि तितकेच पूर्ण मानले जाते. स्थूलिभद्रांचा संयम आणि आत्मसंयमाचा आदर्श त्यांच्या स्वतःच्या साधू-समुदायाच्या पलीकडे प्रसिद्ध झाला, आणि भारतभर अनेकांना त्यागाच्या मार्गाचा पहिल्यांदाच गंभीरपणे विचार करण्यास प्रेरणा मिळाली. ज्या सहसाधूंनी त्यांच्या निवासस्थानाच्या निवडीविषयी शंका घेतली होती, ते पावसाळा संपल्यावर त्यांचे सर्वात मजबूत समर्थक बनले, आणि केवळ ऐकीव माहितीवर न राहता स्वतः ती कथा पुन्हा सांगू लागले, असे स्मरले जाते.

या वैयक्तिक परीक्षेपलीकडे, स्थूलिभद्र यांनी अशा क्षणी जैन धर्माच्या पवित्र ज्ञानाच्या संरक्षणात महत्त्वाची भूमिका बजावली, जेव्हा ते खरोखर नष्ट होण्याच्या धोक्यात होते. महावीरांच्या निर्वाणानंतर त्यांच्या शिकवणी केवळ स्मरणाद्वारे, गुरूकडून शिष्याकडे, मौखिक परंपरेने पुढे जात होत्या. पिढ्या जात असताना, ही मौखिक परंपरा स्थिर स्वरूपात नोंदली जाण्याआधीच विखुरली किंवा क्षीण होईल, असा धोका वाढत गेला. बहुतेक वृत्तांतांनुसार, स्थूलिभद्र यांनी पाटलिपुत्र, म्हणजे आजचे पाटणा, येथे साधूंची एक परिषद बोलावली. तिथे एकत्र जमलेल्या साधूंनी स्मरणातून शास्त्रांचे पठण केले, जेणेकरून स्थूलिभद्र त्यांना एका स्थिर, सामायिक रूपात मांडण्यास मदत करू शकतील, जे पुढील पिढ्या विचलन किंवा वगळण्याच्या धोक्याविना पुढे नेऊ शकतील.

परंपरेच्या वेगवेगळ्या धाग्यांमध्ये हे जतन किती परिपूर्ण होते, याबाबत थोडे भिन्न तपशील आहेत. काही वृत्तांत मानतात की स्थूलिभद्र हे मूळ शास्त्रांचा संपूर्ण भाग, म्हणजे चौदा पूर्वे, पूर्णपणे मुखोद्गत असलेले शेवटचे साधू होते, आणि त्यांच्या स्वतःच्या मृत्यूनंतर त्या एकेकाळी परिपूर्ण ज्ञानाचा केवळ काही भाग पुढील साधू पिढ्यांना उपलब्ध राहिला. तर इतर त्यांच्या परिषदेच्या नेतृत्वावर भर देतात. त्या परिषदेने बारा अंगांची, म्हणजे आजच्या उरलेल्या जैन आगमाच्या मुख्य ग्रंथांची, रचना केली, जी आजही श्वेतांबर परंपरेने मान्य केलेल्या स्थिर चौकटीत आहे. विद्वान साधारणपणे ही परिषद महावीरांच्या निर्वाणानंतर सुमारे तीन शतकांनी झाली असे मानतात. तथापि, प्रादेशिक परंपरांनुसार अचूक काळ वेगवेगळा आहे. ही अनिश्चितता त्याच मौखिक परंपरेमुळे आहे, जिला परिषदेने शेवटी लिखित स्वरूपात निश्चित करण्यासाठीच बोलावले गेले होते.

स्थूलिभद्रांचे जीवन जैन धर्मातील शिस्त आणि समर्पणाचे एक शक्तिशाली प्रतीक म्हणून उभे आहे. दोन अशा गोष्टींसाठी ते स्मरले जातात, ज्या एकाच व्यक्तीमध्ये इतक्या पूर्णपणे क्वचितच एकत्र येतात. त्यांची कथा दाखवते की सर्वात प्रबळ आणि जाणीवपूर्वक आमंत्रित केलेला मोहसुद्धा खऱ्या अर्थाने स्थिर आध्यात्मिक निश्चयावर मात करू शकत नाही. आणि पाटलिपुत्रातील त्यांचे कार्य दाखवते की पिढ्यानपिढ्या ज्ञान जतन करण्यासाठी केवळ स्मरणशक्तीच नव्हे, तर कोशेच्या घरात त्यांनी आधीच सिद्ध केलेली तीच नैतिक स्पष्टता लागते. या दोन्ही कारणांमुळे स्थूलिभद्र अशा साधू म्हणून सन्मानित आहेत, ज्यांनी स्वतःच्या आत्म्याचे आणि त्या शिकवणींचे रक्षण केले, जे नंतर असंख्य लोकांना मार्गदर्शन करत राहिले. ही दुहेरी संरक्षकता जैन स्मृती एकच यश मानते, योगायोगाने एकाच आयुष्यात असलेली दोन वेगळी यशे नव्हे.