स्थूलिभद्रस्य कथा

स्थूलिभद्रो जैनपरम्परायां प्रमुखेषु गण्यते। स महावीरस्य, जैनधर्मप्रवर्तकस्य महान् गुरोः, बहूनि शताब्दानि पश्चात् अजीवत्। गम्भीराध्यात्मिकनिष्ठया अद्भुतात्मनियन्त्रणेन च प्रसिद्धः स्थूलिभद्रो ब्रह्मचर्यस्य प्रसिद्धपरीक्षायां जैनशास्त्राणां नाशात् रक्षणप्रयत्नेषु च स्मर्यते।

स्थूलिभद्रस्य प्रसिद्धतमकथासु एका वर्षाकाले भवति। जैनभिक्षुसाधनायां भिक्षवः वर्षासु एकस्मिन् स्थाने तिष्ठन्ति यथाकस्मात् कृमीन् अन्यान् सूक्ष्मप्राणिनः आर्द्रायाम् ऋतौ निर्गतान् न हिंस्युः। स्थूलिभद्रः एकस्य गृहे आश्रयं याचितवान्, न जानन् यत् तत् कोशायाः वेश्यायाः (अनेकसंस्करणेषु) इति। वेश्या तस्य शान्तरूपेण सुन्दरेण च मुग्धा नृत्यगीतादिभिः प्रलोभनैः तं मोहयितुं प्रयत्नम् अकरोत्। किन्तु स्थूलिभद्रः सम्पूर्णतः अचलः आसीत्। स नेत्रे अधः कृत्वा इन्द्रियाणि नियम्य ब्रह्मचर्यव्रतं न भङ्क्तवान्। कानिचन संस्करणानि वदन्ति यत् स तत्र मासान् व्यतीतवान् यावत् तस्य शरीरे लता वृद्धिं गता।

वेश्या अन्ततः अवगच्छत् यत् न किमपि लौकिकसुखं तस्य शान्तिं विलोडयितुं शक्नोति। कथायाः अनेकसंस्करणेषु सा गाढं लज्जिता भूत्वा तस्य क्षमां याचितवती। ततः सा पूर्वजीवनं परित्यज्य स्वयं भिक्षुणी अभवत्। धैर्यस्य आत्मसंयमस्य च स्थूलिभद्रस्य उदाहरणं सर्वभारते प्रसिद्धं जातं, बहून् त्यागमार्गम् अनुसर्तुं प्रेरितवान्।

अस्मात् वैयक्तिकपरीक्षात् अतिरिक्तं स्थूलिभद्रः जैनधर्मस्य पवित्रज्ञानस्य संरक्षणे महत्त्वपूर्णां भूमिकाम् अवहत्। महावीरस्य मृत्योः परं तस्य उपदेशाः गुरुतः शिष्यं स्मृतिद्वारा प्रेषिताः। किन्तु काले गच्छति उपदेशानां विक्षेपः विस्मरणं वा सम्भाव्यम् आसीत्। बहुषु वर्णनेषु स्थूलिभद्रः पाटलिपुत्रे (आधुनिकपटना) भिक्षूणां परिषदम् अकारयत्। तत्र भिक्षवः शास्त्राणि स्मृतितः उच्चारितवन्तः, स्थूलिभद्रश्च तानि निश्चितरूपेण संयोजयितुं सहायताम् अकरोत्। अनेन प्रयत्नेन जैनागमस्य आधारः निर्मितः यः अद्यापि किञ्चित् अंशेन वर्तते।

भिन्नाः परम्पराः भिन्नान् विवरणान् ददति। केचन वदन्ति यत् स्थूलिभद्रः अन्तिमः भिक्षुः आसीत् यः सम्पूर्णं मूलशास्त्रं कण्ठस्थं जानाति स्म, तस्य पश्चात् केवलम् अंशाः एव शेषाः। अन्ये द्वादशाङ्गानां, जैनग्रन्थानां मुख्यग्रन्थानां, संकलनपरिषदायां तस्य नेतृत्वे ध्यानं यच्छन्ति। पण्डिताः सहमताः यत् इयं परिषद् महावीरमृत्योः प्रायः त्रिशतवर्षेषु अभवत्, यद्यपि प्रदेशशाखाभेदेन तिथयः भिद्यन्ते।

स्थूलिभद्रस्य जीवनं जैनधर्मे अनुशासनसमर्पणयोः शक्तिशालीप्रतीकं वर्तते। तस्य कथा दर्शयति यत् प्रबलप्रलोभनस्यापि सन्मुखे मनुष्यः आध्यात्मिकव्रतेषु सत्यः स्थातुं शक्नोति। इदं स्मारयति यत् ज्ञानसंरक्षणाय केवलं स्मृतिः न अपि तु नैतिकशुद्धिः अपि आवश्यकी। एतेभ्यः कारणेभ्यः स्थूलिभद्रः सन्तत्वेन पूज्यते यः स्वात्मनः तथैव उपदेशानाम्, ये अगणितान् मार्गयन्ति, रक्षितवान्।