बकब्रह्मजातकम्

यदा भगवान् बुद्धः श्रावस्त्यां जेतवने विहरति स्म, तदा कस्यचित् व्याकुलस्य ब्रह्मणः वार्ता तस्य समीपम् आगच्छत्। तस्य ब्रह्मणः नाम बकः आसीत्, यः ब्रह्मलोके एकस्य दीप्तिमतः भवनस्य स्वामी आसीत्। बकः गम्भीरायां मिथ्यादृष्टौ पतितः आसीत्। असंख्येषु कल्पेषु समाधिसुखे स्थित्वा सः स्वकीयान् पूर्वजन्मानि विस्मृतवान्। सः विश्वसिति स्म यत् तस्य वर्तमानम् अस्तित्वं नित्यम्, शाश्वतम्, अविकारि च अस्ति, तदतिरिक्तं कापि मुक्तिः नास्ति। अयं वृत्तान्तः कथं तादृशम् अभिमानम् उदपद्यत, कथं च तस्य प्रत्युत्तरं दत्तम्, इति पालित्रिपिटकस्य क्षुद्रकनिकायस्य जातकग्रन्थे बकब्रह्मजातकम्, सङ्ग्रहस्य ४०५ संख्यकम् इति रक्षितम् अस्ति।

बकः पूर्वजन्मसु वेहप्फलात् लोकात् सुभकिण्हम् आभस्सरं च लोकम् आरूढवान्। सः दीर्घकालीनस्य ध्यानाभ्यासस्य फलं स्वेन सह ऊर्ध्वलोकान् प्रति नीतवान्। एवं सूक्ष्मेषु अवस्थासु बहुकालं वसन् सः एकस्मात् लोकात् अन्यं लोकं प्रति गमनस्य स्मृतिं विस्मृतवान्। ध्यानस्य दीर्घकालीनः स्वभावः दृढः विश्वासः अभवत्। सः मन्यते स्म यत् तस्य वर्तमानं भवनं बहूनां सोपानानाम् एकं न, किन्तु अन्तिमम् अकृतं निवासस्थानम् अस्ति, यत् वृद्ध्याः, जरायाः, मृत्योः च परम् अस्ति।

बकस्य मनः विज्ञाय भगवान् बुद्धः जेतवनात् अदृश्यः भूत्वा ब्रह्मलोके प्रादुरभवत्। ग्रन्थः कथयति यत् एषः गमनमार्गः बलवतः पुरुषस्य स्वबाहोः नमनम् अथवा प्रसारणम् इव सुकरः आसीत्। बकः सगर्वं शिष्टतया तं स्वागतमकरोत्, स्वकीयं मतं च पुनः उक्तवान्। तस्य लोकः नित्यः अस्ति, तस्माद् बहिः मोक्षः नास्ति इति सः अवदत्। भगवान् बुद्धः केवलं तर्केण एतत् न निराकृतवान्। तस्य स्थाने सः बकाय तं विषयं दर्शयितुं सङ्कल्पितवान् यं सः निषेद्धुं न शक्नुयात्—स्वस्य विस्मृतम् अतीतम्।

भगवता पृष्टः बकः न निवृत्तः। सः प्रत्यवदत् यत् सः एकाकी एव एतस्मिन् मते नास्ति। परम्परया रक्षितायां गाथायाम् सः अवदत् यत् धर्मिष्ठाः, महान्तः च अन्ये द्विसप्ततिः जनाः अपि एतस्मिन् विश्वासे सहभागिनः सन्ति, यत् ते जन्मनः जरायाः च परे स्थिताः इति। एतत् समानविचाराणां ब्रह्मणां सम्पूर्णसमूहं प्रति दृढम् आह्वानम् आसीत्। न एतत् व्यक्तिगतं मोहः, किन्तु साधारणः सिद्धान्तः आसीत्, यं भगवान् बुद्धः इदानीम् उद्घाटयितव्यम् आसीत्।

बकस्य प्रत्युत्तराय भगवान् बुद्धः न केवलं प्रोक्तवान् यत् तस्य जीवनमपि संस्कृतम् अनित्यं च अस्ति। सः तस्य कस्मिंश्चित् पूर्वयुगे स्मृतिं कारितवान्, यस्य स्मृतिः बकस्य स्वस्य अपि नासीत्। तस्मिन् युगे बकः मानवः तपस्वी इव अजीवत् इति भगवता उक्तम्। एवं भगवान् बुद्धः तेषां लोकानाम् अपि परं प्रत्यागतः, यान् बकः स्मरति स्म, तस्य तादृशे जीवने प्राप्तवान्, यत् बकेन सर्वथा विस्मृतम् आसीत्।

तस्मिन् पूर्वयुगे बकः केशवनामकः प्रख्यातः तपस्वी आसीत्, महती कीर्तिः च आचार्यः। तस्मिन्नेव युगे भगवान् बुद्धः स्वयं केशवस्य परिचारकरूपेण अवसत्। सः कप्पनामा युवकः आसीत्, यः तस्य तपस्विनः सेवाम् अकरोत् तस्य गुणांश्च सम्यक् जानाति स्म। कप्परूपेण, न तु अपरिचितरूपेण, भगवान् बुद्धः इदानीं केशवस्य कर्माणि अकथयत्।

भगवान् बुद्धः तस्मात् युगात् त्रीणि करुणाकर्माणि वर्णितवान्। प्रथमं, केशवः पुरा कस्मैचित् जनाय जलम् अददात्, यः “पिपासया शुष्कतापेन च निमज्जनोन्मुखः” आसीत्। सः शुष्के मार्गे, यत्र अन्या साहाय्यम् न आसीत्, पतनात् रक्षितः। एतत् राज्येन तुलनायां लघु करुणाकर्म आसीत्। किन्तु तत् विशिष्टे कालेऽथ विशिष्टे स्थाने सम्बद्धम् आसीत्, यत् तस्य जीवनस्य समाप्तेः प्रमाणम् अपि आसीत्।

द्वितीयं, एनीनद्यास्तीरे केशवः बद्धान् निगृहीतान् जनान् दृष्टवान्। ते शृङ्खलाबद्धाः आसन्, मोक्षमूल्यस्य आशा च न आसीत्, केशवः च तान् मुक्तवान्। भगवान् बुद्धः एतत् बकाय वृत्तान्तरूपेण अकथयत्, न तु श्लाघ्यकथारूपेण। एतत् कर्म एकेन स्थानेन एकया नद्या च सम्बद्धम् आसीत्। नद्याः बन्दिनां वा दर्शनं कदापि न प्राप्तवति कालातीते, अकृते च लोके ईदृशं कर्म सम्भवं नासीत्।

तृतीयं, गङ्गायास्तीरे केशवः नाविकं रक्षितवान्। तस्य नौका तस्य मांसाभिलाषी बुभुक्षितेन नागेन गृहीता आसीत्। केशवः कस्यचिदपि ब्रह्मणः शक्त्या न, किन्तु साहसेन कौशलेन च तं मरणात् प्रत्यानीतवान्। जलदानम्, बन्दिनां मोचनम्, नाविकस्य रक्षणम्—एतानि त्रीणि कर्माणि भगवता बकस्य पुरतः स्थापितानि सूत्रतन्तवः आसन्। सर्वाणि मिलित्वा तानि बकेन जीवितस्य तं वस्त्रं दर्शितवन्ति यत् सः जीवित्वा विस्मृतवान् आसीत्।

एतानि त्रीणि कर्माणि प्रदर्श्य भगवान् बुद्धः तानि वचनानि अवदत् येन वृत्तान्तः समाप्तः अभवत्। ब्रह्मा बकः कदाचित् तापसः केशवः आसीत्। कप्पः, यः तस्य सेवाम् अकरोत् तस्य साधुतां च अपश्यत्, सः तस्मिन् पूर्वजन्मनि भगवान् बुद्धः एव आसीत्। शिक्षा स्पष्टा आसीत्। ब्रह्मलोके बकस्य उन्नतः स्थितिः स्वयं पुरा मनुष्यरूपेण नद्यास्तीरे कृतानां कर्मणां परिपक्वं फलमात्रम् आसीत्। सा स्थितिः बकेन परिकल्पितं नित्यम् अकृतं च आधारं न भवितुम् अर्हति स्म। सा फलरूपा आसीत्, यत् च कारणात् उत्पद्यते तत् अपि नश्यति।

एतत् श्रुत्वा बकः स्वस्य विस्मृतस्य इतिहासस्य सत्यं प्रत्यभिजानाति स्म। सः यं दृष्टिं रक्षितवान् आसीत् तां परित्यक्तवान्। वृत्तान्ते उक्तं यत् अन्ये दशसहस्रं ब्रह्माणः अपि यः एतं संवादं शृणुवन् आसन्, ते अपि तया भ्रान्तया निश्चिततया विमुक्ताः अभवन्। तस्मिन् क्षणे भगवान् बुद्धः तेषां बहूनां ब्रह्मणां शरणं जातः, ये स्वर्गः प्रश्नातीतः इति मन्यन्ते स्म।

बकब्रह्मजातकं श्रोतॄन् न आदिशति यत् ते स्वर्गाणां दीर्घकल्पानां च सुखस्य सत्यतायां संशयं कुर्युः। तत् तान् पश्यितुम् आदिशति यत् सर्वोत्कृष्टा दीर्घकालीना च स्थितिः अपि पूर्वकारणानां फलम् एव तिष्ठति। कारणेभ्यः उत्पन्नत्वात् सा परिवर्तनाधीना एव तिष्ठति। उच्चपदस्य गर्वः—यत् ब्रह्मणः स्वर्गः अस्तु, मनुष्यस्य दीर्घसफलता वा—बकं ग्रस्तवतः तस्मात् एव विस्मरणात् अधिष्ठितः अस्ति। तत् विस्मरणं यत् स्थितिः कथम् उदपद्यत तस्याः स्मृतेः हानिः। तेन सह सा भ्रान्तिः आगच्छति यत् सा स्थितिः कदापि न समाप्येत। जातकं यं प्रतिकारं प्रस्तौति सः तर्कः न, किन्तु पुनःस्थापिता स्मृतिः—यत् अधुना स्थितं प्रत्येकं महत् वस्तु कस्मिंश्चित् काले कारणतः उदपद्यत, स्वसमये च तस्य पश्चात् आगच्छतः वस्तुनः स्थानं दास्यति इति सरलं स्मरणम्।