छवकजातकम्

पालिपिटके चतुष्कनिपातस्य चुल्लकुणालवग्गे स्थितः छवकजातकः (जातकसङ्ख्या ३०९) जेतवने षड्भिः भिक्षुभिः सह संवादे कथितः, ये स्वश्रोतॄणाम् अधः उपविश्य धर्मं वदन्ति स्म। शास्ता अवदत्, मिथ्यादृष्टिः आचार्योऽपि शिष्येभ्यः उच्चे आसने उपवेष्टुम् अर्हति। तस्य कारणं प्रदर्शयितुं सः अतीतां कथाम् आह।

पुरा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः चाण्डालकुले पुत्रत्वेन जातः, वर्धितः स्वयमपि गृहपतिः अभवत्। यदा तस्य भार्या गर्भिणी अकाले आम्रफलानां तीव्रां कामनाम् अकरोत्, यदा समीपे कुत्रापि आम्राः न लभ्यन्ते स्म, तदा सः यैः कैश्चित् उपायैः तस्यै आम्राः आनेतुं निश्चयम् अकरोत्।

सः तस्मिन् काले आम्रफलदं केवलम् एकं वृक्षं जानाति स्म। तत् राज्ञः स्वोद्याने स्थितम्, यत् संवत्सरं फलति स्म। प्रभाते पूर्वं सः आवश्यकानि फलानि संचेतुं तस्य शाखासु आरोहत्। अदृश्यः सन् अवरोढुम् अशक्तः अरुणोदये सति सः पत्रेषु निलीनः अभवत्, न तु गृहीतः।

निलीनस्थानात् बोधिसत्त्वः राजानम् उद्यानम् आगच्छन्तं पश्यति स्म, यः स्वाचार्यरूपेण कार्यं कुर्वतः गृहपुरोहितात् प्रातःकालिकं धर्मपाठं ग्रहीतुम् आगतः आसीत्। राजा स्वार्थम् उच्चासनं स्वीकृतवान्, पुरोहितं च, यः वास्तविकम् उपदेशं ददाति स्म, अधरे आसने उपवेष्टुम् अनुज्ञापितवान्। एतत् तादृशपाठस्य अपेक्षितस्य आदरस्य स्पष्टं विपर्ययम् आसीत्।

मौनं कृत्वा गोपनाय समग्रं कारणं विद्यमानम् आसीत्, तथापि बोधिसत्त्वः वृक्षात् अवतीर्य द्वौ पुरुषौ साक्षात् अभ्युपगतवान्। सः प्रथमं स्वस्थितिम् अकथयत्, चौर्येण पूर्वमेव गृहीतः नष्टः मानवः इति आत्मानं निर्दिश्य। ततः राजानं पुरोहितं च प्रति सः अवदत् यत् राजा मूर्खवत् आचरितवान्, पुरोहितश्च तादृशम् आसनं स्वीकृत्य स्वकर्मणि मृतसम इव अभवत्।

बोधिसत्त्वः तयोः द्वयोः एकां गाथाम् उक्तवान्। तत्र सः आत्मानम् एकं पवित्रम् आचार्यम् इति निर्दिश्य राजकीयं पण्डितं प्रति सम्मुखीकृतवान्, यः तयोः मध्ये पापकर्म दृष्टवान् आसीत्। उभौ अपि गुणाच्च्युतौ आस्ताम्, उभौ अपि उचितादरस्य नियमं भङ्गितवन्तौ — राजा उच्चासनस्य दावेन, पुरोहितः तु यत् अनुज्ञातुं कदापि न योग्यम् आसीत् तत् अधरम् आसनं स्वीकृत्य।

पुरोहितः केवलं स्वाहारस्य वर्णनेन प्रत्यवदत्— मांसस्य अल्पं स्पर्शवत् शुद्धं पार्वतीयम् ओदनम्, यथा तस्य व्यक्तिगताः अभ्यासाः यत् घटितं तत् क्षमेरन्। बोधिसत्त्वः द्वाभ्यां गाथाभ्याम् अमुम् उत्तरम् अददात्, संवादं आसनस्य एकव्यतिक्रमात् विस्तृततरं सत्यं प्रति परिवर्तयन्। दुःखं पृथिव्यां सर्वत्र प्राप्यमाणं सामान्यं भाग्यम् इति, महत्त्वाकाङ्क्षा अनियन्त्रितः लोभश्च यत्र कुत्रापि मूलं गृह्णीतः, तत्र दुःखलोकान् एव प्रति नयतः इति सः अवदत्।

चाण्डालस्य प्रज्ञया विस्मितः राजा तस्य कुलम् अपृच्छत्। यदा ज्ञातं यत् तस्य संशोधकः चाण्डालः अस्ति, तदा सः स्पष्टम् अवदत् यत् यदि एषः उच्चकुले जातः स्यात्, तर्हि श्रुतस्य बलेन तम् एकमात्रं राजानं कुर्यात्। किन्तु जन्मनः एकाम् अपि वस्तुस्थितिं परिवर्तयितुम् असमर्थः सन् सः बोधिसत्त्वं सहशासकं कृतवान्: राजा दिवसे स्वयं राजा एव, बोधिसत्त्वः रात्रौ राजा भवति। स्वीकारस्वरूपं च तस्मै औपचारिकी मालिका दत्ता।

कथां समाप्य शास्ता तस्याः पात्राणि के आसन् इति प्रकाशयति स्म। आनन्दः पूर्वजन्मनः राजा आसीत्, शास्ता स्वयं तु यः चूतवृक्षात् अवरुह्य दृष्टं वक्तुम् आगतः चाण्डालगृहपतिः आसीत्।

एषा कथा जेतवनस्थानां षड्भिक्षूणाम् अर्थम् अदात्: न तु प्रत्येकं प्रसङ्गे उच्चासनस्य योग्यः कः इति निर्णयम्, अपि तु लोकाचारस्य अधः स्थितं सरलतरं सत्यम्। उपदेशः तस्य आदरेण सम्मानितो भवति यः वास्तविकम् उपदिशति, ग्रहीतुः पदस्थितिम् अनपेक्ष्य। सर्वेषां हीनतमः, स्वदुष्कृतेन गृहीतः चौरः यत् सत्यम् अवदत्, तत् तादृशात् अप्रत्याशितात् स्रोतात् आगतम् इति कारणेन स्वभारं न हारयति। यः राजा पश्चात् स्वासनं संशोधितवान्, सः तस्मिन् एव प्रभाते समानं पाठं द्विवारं शिक्षितवान्: एकवारं चाण्डालस्य प्रज्ञया, अन्यवारं यत् सः पूर्वं योग्यतमाय प्रथमम् आसनं दातुं न शक्तः आसीत्, तस्य स्वकीयया विफलतया।