चुल्लसुतसोमजातकम्

भगवान् बुद्धः जेतवने इमां कथाम् अकथयत्, तथा जातक-अट्ठकथा इमां पञ्चविंशत्युत्तरपञ्चशततमं (५२५) जातकत्वेन गणयति। सः इमां त्यागस्य परिपूर्णायाः साधनायाः विषये अकथयत्, तथा तस्याः प्रारम्भिकी कथा महानारदकस्सपजातकेन सह समानास्ति। कथायाः अन्ते शास्ता अवदत् यत् न केवलम् अधुना, अपि तु पूर्वमपि सः महाभिनिष्क्रमणं कृतवान्। एषा महानिपातस्य दीर्घा कथा अस्ति, तथा अत्र सा प्रत्येकगाथां विना सारांशरूपेण दीयते।

पुरा यत् नगरं अधुना वाराणसी इति उच्यते, तत् सुदर्शनम् इति आख्यायते स्म, तत्र ब्रह्मदत्तः राजा आसीत्। तस्य पटरानी बोधिसत्त्वम् अजीजनत्। बालकस्य मुखं पूर्णिमायाः चन्द्रवत् उज्ज्वलम् आसीत्, अतः तस्य नाम सोमकुमारः अकार्यत। वयसि वर्धमाने सः सोमरसं तस्य आहुतिं च प्रीत्या कुर्वन्, अतः जनाः तं सुतसोमः इति उक्तवन्तः। सः तक्षशिलायां कलाः अधीतवान्। गृहं प्रत्यागते सति पिता तस्मै राजच्छत्रं दत्तवान्, सः विशाले राज्ये धर्मेण अशासत्।

राज्ञः षोडशसहस्रं भार्याः आसन्, चन्दा तासां पटरानी आसीत्। तस्य विशालः परिवारः आसीत्। किन्तु कतिपयेषु वर्षेषु सः गृहस्थजीवनात् क्लान्तः अभवत्, तपस्वीरूपेण वने गन्तुम् इच्छति स्म। सः स्वक्षौरिकं आहूय उक्तवान् यत् यस्मिन् दिने राजशिरसि श्वेतकेशः दृश्येत, तस्मिन् दिने सः वक्तव्यम्। क्षौरिकः सहमतः अभवत्।

कालेन क्षौरिकेण श्वेतकेशः दृष्टः, सः राज्ञे न्यवेदयत्। राजा अवदत् यत् तं उत्पाट्य स्वहस्ते स्थापय। क्षौरिकः सुवर्णस्य चिमटकेन तं निष्कासितवान्। बोधिसत्त्वः तं दृष्ट्वा अवदत्, 'मम शरीरं जरायाः आखेटः अभवत्।' सः भीतः अभवत्। सः केशं गृहीत्वा प्रासादच्छदात् अवतीर्य जनसमक्षं सिंहासने उपविश्य अशीतिसहस्रम् अमात्यान् षष्टिसहस्रं च ब्राह्मणान् आहूतवान्। सः उक्तवान् यत् श्वेतकेशः दृष्टः अस्ति, सः तपस्वी भविष्यति।

अमात्याः निराशाः अभवन्, ते तं सप्तशतानां पत्नीनां स्मरणाय प्रार्थितवन्तः। सः उत्तरं दत्तवान् यत् अन्ये तासां सान्त्वनं करिष्यन्ति। ते तस्य मातुः समीपं गतवन्तः, या सत्वरं आगत्य पृष्टवती यत् किं सत्यं यत् सः गन्तुम् इच्छति। सः मौनम् अवलम्बत। पिता तान् लघुबालकान् कृते प्रार्थितवान् ये तस्य विना जीवितुं न शक्नुवन्ति, तथा बोधिसत्त्वः पित्रे धर्मम् उपदिष्टवान्। तस्य पत्न्यः प्रासादच्छदात् अवतीर्य अश्रुभिः तस्य चरणौ आलिङ्गितवत्यः। तदनन्तरं पटरानी चन्दा आगता, या गर्भवती आसीत्। सा अतीव रुदती, तया तस्याः सान्त्वनायाः प्रयत्नः कृतः।

राज्ञः ज्येष्ठः पुत्रः मातरं रुदन्तीं दृष्ट्वा कारणं अज्ञासीत्। सः धात्र्या सह पितुः समीपं गत्वा तस्य कण्ठम् आलिङ्गितवान्। सः अवदत् यत् सः तं तपस्विनं न भवितुम् अनुमन्यते। बोधिसत्त्वः दृष्टवान् यत् बालकः बाधारूपः अस्ति, सः धात्र्यै रत्नजटितम् आभूषणं दत्त्वा बालकं नेतुं यदि उक्तवान्। अनन्तरं सेनापतिः उत्थाय राज्ञे अवदत् यत् तस्य समीपे महान् कोषः अस्ति। धनिकः व्यापारी कुलवड्ढनः राज्ञे स्वसर्वं धनं समर्पयितुं प्रस्तावितवान्। बोधिसत्त्वः प्रत्येकं क्रमेण उत्तरं दत्तवान्, कोऽपि तस्य मनः परिवर्तयितुं न शक्तवान्।

सः स्वकनिष्ठभ्रात्रे सोमदत्ताय अवदत् यत् सः पिञ्जरे बद्धस्य वन्यकुक्कुटस्य इव असन्तुष्टः अस्ति। सः सोमदत्तं राज्यं शासितुं प्रार्थितवान् तथा तत् तस्य हस्ते समर्पितवान्। सः जनान् शोकं न कर्तुम् अवदत्। सः अवदत् यत् सः तैः सह दीर्घकालं वसितवान्, परं अधुना वियोगः आवश्यकः, यतः यत् किमपि अस्ति तत् अनित्यम् अस्ति, तथा सः तान् धर्मम् अशिक्षयत्।

सः पुष्पप्रासादस्य सप्तमं तलम् आरूढवान्। खड्गेन सः स्वशिखाम् अच्छिनत्, जनान् अवदत् यत् इदानीं सः तेषां किमपि नास्ति, ते स्वयं स्वराजानं वृण्वन्तु। सः शिखां उष्णीषसहितं जनसमूहे प्रक्षिप्तवान्। ततः सः तपस्विनः उपकरणानि आनायितवान्। सः स्वसुन्दरं वस्त्रं खण्डशः छित्त्वा पीतवर्णानि खण्डानि धारितवान्। सः वामस्कन्धे मृण्मयं भिक्षापात्रं बद्धवान्, भिक्षुदण्डं गृहीत्वा मार्गे निर्गतवान्। कोऽपि तं न अभिजानाति स्म।

तस्य पत्न्यः प्रासादच्छदम् आरुह्य तस्य आभूषणानां गुण्ठनम् एव अलभन्त। ताः अन्येभ्यः अवदन् यत् सुतसोमः तपस्वी अभवत्, सम्पूर्णं नगरं चलितम्। जनाः राजानं अन्वेष्टुं स्थाने स्थाने धावन्तः, त्यक्तस्य प्रासादस्य उद्यानानां कृते विलापगीतानि गायन्तः। ततः ते स्वगृहसामग्रीं त्यक्त्वा, बालकान् हस्ते गृहीत्वा तस्य अनुगतवन्तः। नगरं शून्यम् इव प्रतीयते स्म। द्वादशयोजनपर्यन्तं विस्तृतः जनसमूहः बोधिसत्त्वेन सह हिमालयं प्रति गतः।

शक्रः महतः त्यागस्य दर्शनं कृत्वा देवानां निर्माता विस्सकम्मं आह्वयत्। सः अवदत् यत् राजा सुतसोमस्य अनुगमनं बहवः करिष्यन्ति, तेषां निवासाय स्थानम् आवश्यकम् अस्ति। विस्सकम्मः गङ्गायास्तटे त्रिंशद्योजनदीर्घं पञ्चयोजनविस्तृतम् आश्रमं निर्मितवान्। तेन तपस्विनां जीवनस्य सर्वाणि आवश्यकानि सज्जीकृतानि, तत्र प्रति सरलः मार्गः च निर्मितः। बोधिसत्त्वः तेन मार्गेण प्रविष्टः, प्रथमं स्वयं प्रव्रजितः, ततः अन्यान् प्रव्राजितवान्। यदि कस्यचित् मनसि कामवासना वा कश्चित् मिथ्याविचारः उदयेत्, तर्हि महापुरुषः आकाशमार्गेण तं प्रति गत्वा, आकाशे पद्मासनेन उपविश्य, गाथया तं सावधानं कृतवान्। तेन संगृहीतः जनसमूहः ब्रह्मलोकाय नियतः अभवत्।

प्रवचनस्य अन्ते बुद्धः जन्मनः परिचयं प्रकटितवान्। राज्ञः मातापितरौ महाराजस्य सभायाः सदस्यौ आस्ताम्। चन्दा राहुलस्य माता आसीत्। ज्येष्ठः पुत्रः सारिपुत्तः आसीत्, कनिष्ठः पुत्रः राहुलः। धात्री खुज्जुत्तरा आसीत्, व्यापारी कुलवड्ढनः कस्सपः आसीत्, सेनापतिः मोग्गल्लानः आसीत्। राजकुमारः सोमदत्तः आनन्दः आसीत्, राजा सुतसोमः स्वयं बुद्धः आसीत्।

जातक-अट्ठकथा एतां दीर्घां कथां पूर्णत्यागस्य चित्ररूपेण सम्मानयति। श्वेतकेशः केवलं लघुः चिह्नः, किन्तु राजा तं ऐसे सन्देशरूपेण पठति यं अनसुनीकर्तुं न शक्यते। तस्य प्रत्येकः प्रियजनः तं अनुनयति, प्रत्येकः अनुनयः तेन मृदुतया उत्तरितः। सः तेभ्यः न पलायते। सः राज्यं व्यवस्थापयति, धर्मम् उपदिशति, ततः गच्छति। कथा गमनेच्छां कुटुम्बप्रेमस्य तिरस्कारं न मन्यते। सा दर्शयति यत् ये तां सम्यक् शृण्वन्ति, ते सम्पूर्णेन नगरेन यथा कृतं तथा अनुगन्तुं शक्नुवन्ति, तस्मिन् एव वने शान्तिं प्राप्तुं शक्नुवन्ति। साधकः श्वेतकेशं अवशिष्टानां दिनानां सदुपयोगस्य स्मारकरूपेण पठितुं शक्नोति।