सय्हजातकम्

जेतवने विहरन् भगवान् बुद्धः पालित्रिपिटकस्य एतत् जातकम् (सङ्ख्या ३१०) अभाषत। तत् धर्मे रसं नष्टवतः कस्यचित् भिक्षोः विषये आसीत्। श्रावस्त्यां पिण्डपाताय चरन् सः एकां सुन्दरीं स्त्रियं दृष्टवान्। शास्ता तस्य पवित्रजीवने असन्तोषं सत्यापयामास। पुरातनाः प्राज्ञाः अपि समानां परीक्षां प्राप्य राजपुरोहितपदम् अपि प्रत्याख्याय तपोमार्गं स्वीकृतवन्त इति तं स्मारितवान्। एतत् प्रमाणयितुं सः इमां कथां कथितवान्।

यदा वाराणस्यां राजा राज्यमकरोत्, तदा तस्य कुलपुरोहितस्य एकः पुत्रः अभवत्। स पुत्रः तस्मिन्नेव दिने जातः यस्मिन् दिने राज्ञी स्वीयं भाविनम् उत्तराधिकारिणं पुत्रं प्रासूत। पुरोहितस्य स पुत्रः बोधिसत्त्वः आसीत्। जन्मत आरभ्य सः धात्रीणां संरक्षणे राजकुमारेण सह समानरूपेण वर्धितः। तौ समानानि आभरणानि धारयतः, समानम् आहारं सेवेते, राजप्रासादस्य सर्वाणि सुखानि च समानतया अनुभूतवन्तौ। प्राप्तयौवनौ तौ तक्षशिलायाः प्रख्याते विद्यापीठे सह अध्येतुं प्रेषितौ। तत्र तयोः बाल्यकालिका समीपता दृढा चिरस्थायिनी च मैत्री अभवत्।

कालान्तरे वृद्धः राजा स्वपुत्रम् उपराजं चकार। अचिरेणैव स युवा पितुः स्थाने सिंहासनम् अध्यारोहत्। बोधिसत्त्वः स्वस्थितिं सम्यक् विचारयामास। प्रियः सखा अधुना राजा अचिरादेव तं गवेषयिष्यति, अवसरे च सः तं पितुः स्थाने राजपुरोहितस्य उन्नतं सुखदं च पदं दास्यति इति सः अमन्यत।

किन्तु गम्भीरं विचार्य बोधिसत्त्वः अवगतवान् यत् गृहस्थजीवनस्य कोऽपि अंशः, कियदपि सम्मानितः स्यात्, तस्य अभीप्सा नास्ति। सः संसारं सर्वथा परित्यक्तुं निश्चितवान्। राज्ञे अनिवेद्य सः हिमवतः निर्जनप्रदेशं प्रविश्य तापसजीवनं स्वीकृतवान्। निरन्तरेण अभ्यासेन सः ध्यानस्य उच्चशक्तीः सिद्धीश्च लब्धवान्, कस्याञ्चिदपि सभायाः दूरे गहने एकान्ते निवसन्।

नूतने नृपे स्थिरे सति सः पुराणं सहचरं स्मृतवान्। तं पुनः आनेतुं सः बोधिसत्त्वाय पूर्वं यत् पदं प्रत्याशितम् आसीत्, तत् राजपुरोहितपदं प्रदातुं निश्चितवान्। सः स्वविश्वस्तं अमात्यं सय्हनामानं वनं प्रेषितवान्। सय्हस्य आदेशः आसीत् तापसं विचिन्त्य वाराणसीं प्रत्यानेतुं तस्मै सम्मानितं पदं स्वीकारयितुं च।

सय्हः हिमवतः निर्जनप्रदेशं प्राप्य बोधिसत्त्वं स्वाश्रमे सरलं जीवन्तं दृष्टवान्। सः राज्ञः अभिलाषं न्यवेदयत्—सखा प्रत्यागत्य राजपुरोहितस्य गौरवे उन्नीयेत, धनं, सुखं, राजसभायां उच्चं स्थानं च लभेत। यदा बोधिसत्त्वः तत्क्षणमेव न सम्मतवान्, तदा सय्हः पुनः पुनः स्वाभिप्रायं प्रार्थयाञ्चक्रे। सः तम् आग्रहयत् यत् एतादृशं सम्मानं न परित्यजेत्।

प्रत्युत्तरे बोधिसत्त्वः तास् गाथाः अभाषत याः कृते एतत् जातकं स्मर्यते। पृथिव्यां कोऽपि सिंहासनः, यद्यपि विशालः परितः समुद्रैः रक्षितश्च स्यात्, तं तादृशे लज्जास्थाने प्रलोभयितुं न शक्नुयात्। तेन प्रतिनिधीकृतः धनकीर्तिलोभः केवलं जनं भाविषु जन्मसु दुःखभागिनं करोतीति सः अवदत्। पृथिव्यां गृहरहितः पात्रहस्तः द्वारे द्वारे भिक्षमाणः भ्रमणम् अतिश्रेयः इति सः घोषितवान्। राजत्वे अमात्यत्वे वा पापेच्छावशगः, अधर्मिष्ठशासनस्य भारं वहन्, येषां रक्षायै नियुक्तः तानेव पीडयन् तिष्ठेत् इति तुलनायां तत् अतिश्रेयः।

एतं दृढं सुविचारितं प्रत्याख्यानं श्रुत्वा सय्हः अवगतवान् यत् सखा स्वीकृतात् मार्गात् अन्यथा न चाल्यते। सः वाराणसीं प्रत्यागत्य राज्ञे निवेदितवान्। बोधिसत्त्वः पदेन वा धनेन वा कस्यापि प्रस्तावेन न विचलति, यद्यपि सः प्रस्तावः कियदुदारो भवेत्।

कथां समापयन् बुद्धः अस्यां कथायां दृश्यमानान् पात्रान् स्वकालीनैः जनैः सह अभिज्ञातवान्। आनन्दः यः राजा बाल्ये बोधिसत्त्वेन सह आसीत्। सारिपुत्रः सय्हः यः राज्ञः आमन्त्रणं वनं नीतवान्। बुद्धः स्वयं सः पुरोहितपुत्रः आसीत् यः तस्मै दत्तानि सर्वाणि लौकिकसम्मानानि प्रत्याख्याय तपोजीवनं वृतवान्।

इदं जातकं सङ्ख्या ३१० श्रावस्त्यां भिक्षुं विचालयतः तस्य एव प्रलोभनस्य प्रत्यक्षं प्रत्युत्तरं तिष्ठति। इदं सौन्दर्यस्य सुखस्य स्थानस्य च आकर्षणं त्यागस्य शान्तेन कठिनेन च मार्गेण सह तुलयति। बोधिसत्त्वस्य प्रत्याख्यानं राजमित्रं प्रति द्वेषात् न जातम्, न च सम्मानं प्रति उदासीनतया। तत् स्पष्टावबोधात् जातम् यत् पुरोहितपदस्य सुखानि राजत्वस्य सुखानि इव बन्धनानि प्रलोभनानि च आनयन्ति, येषाम् अभावः गृहरहिते सरले जीवने भवति। बुद्धः प्राचीनम् इदं प्रत्याख्यानं विचलितस्य भिक्षोः पुरतः पुरातनसत्यस्य प्रमाणरूपेण उपास्थापयत्। लौकिकजीवनं प्रति प्रत्यावर्तनस्य अतिमधुरं आमन्त्रणमपि पूर्वं दृष्टं परित्यक्तं च, तैः यैः तृष्णामुक्तिः सिंहासनात् सर्वेभ्यः सम्मानेभ्यः उपरि अमन्यत।