चुल्लधनुग्ग्रहजातकम्

जेतवने कश्चन भिक्षुः प्रव्रज्याकाले त्यक्तां स्वभार्यां स्मरन् चलितचित्तः अभवत्। तस्याः स्मृतिभिः पीडितः सः बुद्धाय न्यवेदयत् यत् सः भिक्षुजीवनं निर्वोढुं न शक्नोति इति। बुद्धः अवदत्—एषा एव स्त्री पूर्वजन्मनि दूरेऽपि तं विनाशयामास, तस्याः स्वभावः तावत्कालं न परिवर्तितः इति। भिक्षोः तस्याः हस्तेन पूर्वमेव कियत् सोढम् इति दर्शयितुं बुद्धः पालिपिटके जातकसङ्ग्रहे सङ्ख्यया ३७४ इति सङ्कलितम् इमं कथानकम् अकथयत्।

पुरा वाराणस्यां बोधिसत्त्वः देवराजः शक्रः अभवत्। तस्मिन् काले भुवि ‘लघुधनुर्धरः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः चुल्लधनुग्ग्रहः नाम तरुणः अवसत्। सः महता आचार्येण धनुर्विद्यायां कृतनिपुणः शिष्यः आसीत्। शिक्षाशुल्करूपेण आचार्यः स्वदुहितरं तस्मै परिणाय्य ददौ। कालान्तरे तरुणः धनुर्धरः स्वायुधैः स्वकौशलविश्वासेन च सह वधूं गृहीत्वा स्वग्रामं प्रति प्रस्थितः।

तयोः मार्गः विजनपर्वतपथेन गच्छति स्म, यत्र उन्मत्तः गजः बहुकालं यात्रिकान् त्रासयन् मार्गम् अवरुध्य समीपमागतान् सर्वान् हनन्ति स्म। यदा सः गजः दम्पती अभिदुद्राव, धनुर्धरः न विचचाल। सः एकं शरं ततः बलेन मुमोच, यत् गजस्य कपालं भित्त्वा परतः निर्गतम्, येन सः महान् पशुः तत्रैव पपात। तौ दम्पती मृतं गजं पश्चात् कृत्वा अगच्छताम्, तस्य धनुर्धरस्य यशः कथनेन अधिकं प्रसृतम्।

तस्मिन्नेव मार्गे अग्रे पञ्चाशत् चौराः गिरिमार्गस्य अन्यं भागं रुरुधुः। स्वकौशले विश्वस्तः, सम्भवतः स्वकीर्तौ अतिगर्वितः धनुर्धरः स्वभार्यां पुरतः प्रेष्य चौरेभ्यः पक्वान्नं याचयति स्म। चौराः तस्यै पक्वमांसस्थाने कच्चं मांसं दत्तवन्तः; तत् क्षुद्रम् अपमानम् आसीत्, किन्तु यदा सा तत् आनयत्, तदा धनुर्धरस्य आत्माभिमानः आहतः अभवत्। कुपितः सः चौरान् कठोरवचनैः निन्दितवान्, ते च एकाकिनः पथिकात् लज्जितुम् अनिच्छन्तः सहैव उत्थाय तं हन्तुम् उद्युक्ताः।

चुल्लधनुग्ग्रहः धनुषा तस्य आक्रमणस्य प्रत्युत्तरं दत्तवान्। एकैकः शरः निश्शङ्कं लक्ष्यं प्राप्नोत्; पञ्चाशतः चौरेभ्यः एकोनपञ्चाशत् तस्य लक्ष्यप्रहारेण पतिताः, मृतेन गजेन सह तस्य कौशलस्य प्रमाणरूपेण। केवलं गणस्य नायकः अवशिष्टः स्थितः। यदा धनुर्धरस्य शरधिः अन्ततः रिक्तः अभवत्, सः समीपं गत्वा नायकं निरायुधः गृहीत्वा तं महान्तं पुरुषं भूमौ पातयित्वा स्वजानुना असहायं दृढं निगृहीतवान्।

निगृहीतं चौरं धारयन् धनुर्धरः भार्यां आह्वयत्, यत् सा तस्य खड्गम् आनयेत्, येन सः नायकं हत्वा सर्वं गणकार्यं समापयेत्। किन्तु यदा सा गृहीतं चौरं ददर्श, तस्य अपरिचितस्य बलं प्रति सहसा अनियन्त्रितः अभिलाषः तां अभिभूतवान्। तस्मिन् विनाशकाले सा खड्गस्य मुष्टिं स्वपत्युः हस्ते न, चौरनायकस्य हस्ते अददात्। मुक्तः सशस्त्रः चौरः जानुभ्यां स्थितं लघुधनुर्धरम् तत्रैव प्राहरत्। यः गजं हतवान्, एकोनपञ्चाशच्चौरान् च हतवान्, सः खड्गेनेव स्वभार्यायाः हस्तेनापि निश्चयेन मृत्युं प्राप्तवान्।

चौरनायकः तां स्त्रियं सर्वैः आभरणैः सह नीत्वा जलप्लावितां नदीं प्राप्तवान्। तत्र सः चिन्तितवान्—यः स्त्री स्वरक्षकं पतिं हन्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति, सा तस्य स्थाने आगतं पुरुषम् अपि तथैव प्रतारयिष्यति। स्वरत्नेषु चिन्तां नाटयन् सः तां स्वाभरणानि वस्त्राणि च उत्तार्य तानि प्रथमं परतीरं नेतुं अवदत्, ततः तां नेतुं पुनरागमिष्यति इति। सा तं विश्वस्य सर्वं समर्पितवती। चौरः एकाकी तरित्वा परतीरं गत्वा, वस्त्रं धृत्वा, मणीन् सङ्गृह्य पर्वतेषु अन्तर्धानं गतः; सा नग्ना क्रन्दन्ती पङ्किलतटे एकाकिनी त्यक्ता।

स्वर्गासनात् एतत् सर्वं पश्यन् शक्रः निश्चितवान् यत् स्त्रियाः आत्मवञ्चनायाः समक्षं दर्पणः धारणीयः। तस्य शिक्षायै सः द्वौ सहचरौ आह्वयत्—सारथिं मातलिं गन्धर्वं पञ्चशिखं च, उभौ अपि देवपरिचरौ। शक्रः स्वयं मुखे मांसखण्डं धृत्वा शृगालरूपं धारयित्वा, कम्पमानायाः परित्यक्तायाः स्त्रियाः पुरतः नदीतीरे धावन् आगतः।

मातलिः मत्स्यरूपं धृत्वा शृगालस्य सम्मुखे उथलजलात् उत्प्लुत्य उत्पतितः। सुलभम् आहारम् इति मत्वा शृगालः मुखात् मांसं मुक्त्वा मत्स्यं प्रति अधावत्। मत्स्यः स्वभावानुसारं जले पुनः प्रविश्य किमपि अस्पृष्टः पलायत। तत्क्षणमेव पञ्चशिखः श्येनरूपं धृत्वा अधः पतितः, परित्यक्तं मांसं नखैः गृहीत्वा शृगालस्य परावर्तनात् पूर्वमेव उड्डीतवान्।

शृगालः पङ्के किमपि अविद्यमानः तिष्ठति स्म, यतः सः मुखे सुरक्षितम् आहारं जले उत्तमम् इति भासमानस्य आकर्षणाय परित्यक्तवान्। नग्ना स्त्री लोभस्य एतत् हास्यनाटकं पश्यन्ती, न गृहीतं मत्स्यं यथाधिगतं मांसं च उभयम् अपि हारितवन्तं मूर्खं शृगालं प्रति उच्चैः हसितुं न अशक्नोत्।

शृगालः परावृत्य तां स्पष्टं प्रोवाच—हे सुन्दरि, यत्र रोदितव्यं तत्र मा हस। सा प्रत्यवदत् यत् एतादृशमूढतायाः कृते शृगालः क्षुधाम् अर्हति इति, न अधिकम्। परन्तु शृगालः अवदत् यत् सा अपि अधुनैव स्वार्थाय मृतं पतिं परित्यक्तवन्तं जारं च उभयं हारितवती, निष्ठां कामेन विनिमय्य, अन्ततः पुरुषरहिता अपि किमपि अलब्धा इति। तस्य सत्येन आहता सा स्वस्वरं परिवर्त्य तदा प्रभृति नूतनं पतिम् अन्विष्य तस्मिन् निष्ठां धारयिष्यामि इति प्रतिज्ञां कृतवती।

अनन्तरं शक्रः शृगालरूपं विहाय पूर्णदिव्यतेजसा मातलिना पञ्चशिखेन च सह तस्याः पुरतः प्रादुरभवत्। तस्याः सुधारप्रतिज्ञायाः प्रत्युत्तरे सः गाथाम् उक्तवान्—यः एकवारं मृत्कुम्भं हृतवान्, सः अवसरे पुनः कांस्यकुम्भम् अपि तथैव हरिष्यति; विश्वासघाते प्रवणः स्वभावः पश्चात्तापवचनमात्रेण न शोध्यते। देवराजेन एवं स्पष्टं दृष्टा सा लज्जया अभिभूता तूष्णीम् अभवत्; शक्रः सहचरैः सह शिक्षां दत्त्वा स्वर्गभवनं प्रत्यागतः।

कथां समाप्य बुद्धः चलितचित्ताय भिक्षवे जन्मानि प्राकाशयत्—यः भिक्षुः अग्रे परावर्तमानः स्थितः, सः तस्मिन् जन्मनि चुल्लधनुग्ग्रहः धनुर्धरः आसीत्; यां पूर्वभार्यां सः स्मरति स्म, सैव तटे परित्यक्ता विश्वासघातिनी स्त्री आसीत्; स्वयं च बुद्धः देवराजः शक्रः आसीत्, यः शृगालोपायेन तस्याः अविश्वासं प्रकटितवान्। एतत् श्रुत्वा भिक्षुः अबुध्यत यत् जन्मपरम्परासु तस्याः एव स्वभावेन सः कियत् हारितवान् इति। कथ्यते यत् बुद्धवचनं श्रुत्वा सः प्रथममार्गफलं प्राप्तवान्।

चुल्लधनुग्ग्रहजातकं अट्ठकथापरम्परायां क्षणिकरागवेगाय सद्गुणं न समर्पयेत् इति स्पष्टा चेतावनी इति स्थितम्। धनुर्धरस्य पतनं तस्य कौशलस्य दोषात् न जातम्, यतः सः गजं एकोनपञ्चाशत् चौरांश्च अविचलितं हतवान्; अपि तु तेन स्वजीवनस्य रक्षा तस्मिन् विश्वासस्य क्षणे निहिता, यं कामः क्षणेन विपरीतीकृतवान्। शक्रस्य शृगालः निश्चितम् आहारम् अनिश्चिताय त्यक्त्वा स्त्रियः दोषस्य एव प्रतिबिम्बं भवति, मृत्कुम्भकांस्यकुम्भयोः गाथा च विश्वासघातिनः प्रकृतिः सत्यं परिवर्तेत वा इति परम्परायाः तीक्ष्णं प्रश्नं प्रतीकरूपेण स्थिता। जेतवने तस्य भिक्षोः कृते, तदनन्तरं च इमां कथां पठन्तं प्रत्येकं पाठकाय, अस्याः कथायाः शान्तः उपदेशः एकः एव—यत् त्वया समर्पितं विश्वासं रक्ष, क्षणिकं कामं शाश्वतं कल्याणं मा मन्यस्व।