दसब्राह्मणजातकम्

जेतवने शास्ता अनुपमदानविषये इमां कथां कथितवान्। कोसलराजः महादानं ददन् शास्तारं प्रमुखीकृत्य पञ्चशतान् भिक्षून् परीक्षितवान्, तेषु च अतिपवित्रेभ्यः दानं दत्तवान्। सङ्ग्रहे पूर्वजन्मकथा एतन्निमित्तं प्रकाशयति।

अनन्तरं भिक्षवः धर्मसभायां समुपविश्य राज्ञः सौजन्यं चर्चितवन्तः। ते अवदन् यत् अनुपमदानं दत्त्वा सः महापुण्यस्य प्रसङ्गे दत्तवान्।

शास्ता आगत्य किं चर्चयथेति पप्रच्छ, ते च सर्वं न्यवेदयन्। शास्ता अवदत्— एवंविधस्य आचार्यस्य अनुयायी कोसलराजः विवेकेन दानं ददाति, इति न आश्चर्यम्। पुरातनाः प्राज्ञाः अपि बुद्धस्य उत्पत्तेः पूर्वं विवेकेन दानं दत्तवन्तः। एतेषां वचनैः शास्ता अतीतां कथाम् उक्तवान्। पालित्रिपिटके जातकसङ्ग्रहे एषा कथा ४९५ सङ्ख्यायाम् अस्ति।

कुरुदेशस्य इन्द्रप्रस्थनगरे युधिष्ठिरवंशजः कौरव्यः नाम राजा राज्यं चकार। तस्य लौकिकाध्यात्मिककार्येषु मन्त्री विदुरः नाम बोधिसत्त्वः आसीत्। राज्ञः महादानेन सर्वः भारतवर्षः क्षुभितः।

तथापि तस्य दानं प्राप्य उपभुञ्जानेषु कोऽपि पञ्चशीलमपि न पालयति स्म। सर्वे दुराचाराः आसन्, राज्ञः दानं तस्य तोषं न दत्तवत्।

विवेकपूर्वकदानस्य फलं महत् इति राजा अचिन्तयत्। सद्गुणिभ्यः दातुम् इच्छन् स प्राज्ञं विदुरम् आलोचयितुं निश्चितवान्। यदा विदुरः सेवार्थम् आगतः, राजा तम् उपविशेति उक्त्वा स्वं प्रश्नं पप्रच्छ।

राजा विदुरम् अयाचत यत् शिष्टान् प्राज्ञांश्च ब्राह्मणान् अन्विष्येति। ते कामवासनाजन्यदुष्कर्मभ्यः मुक्ताः स्युः, राज्ञः भोजनयोग्याः च स्युः इति अवदत्। तदैव सः दत्त्वा पुण्यफलं लभेत।

विदुरः प्रत्यवदत् यत् एवंविधाः पवित्रपुरुषाः दुर्लभाः। ब्राह्मणाः दशविधाः सन्तीति सः अवदत्, तेषां भेदं च वर्णयिष्यामीति। प्रत्येकप्रकारानन्तरं सः पप्रच्छ यत् राजा एवंविधान् ब्राह्मणान् अन्वेषयिष्यति वा, राजा च अवदत् यत् एतेषां तन्नामोपयोगे अधिकारो नास्ति, ते ब्राह्मणत्वं नष्टवन्तः इति।

प्रथमप्रकाराः मूलपूर्णान् कोशान् पृष्ठे वहन्ति, ओषधीः सङ्गृह्णन्ति, स्नान्ति, मन्त्रान् पठन्ति च। ते वैद्यसदृशाः सन्ति। द्वितीयाः घण्टां वादयन्तः राज्ञः पुरतः गच्छन्ति, रथं चालयन्ति, सन्देशान् वहन्ति च। ते भृत्यसदृशाः सन्ति।

तृतीयाः जलपात्रं वक्रयष्टिं च गृहीत्वा नगरेषु ग्रामेषु च राजानं द्रष्टुं धावन्ति, उपहारं विना न गच्छन्ति। ते करसंग्राहकसदृशाः सन्ति। चतुर्थाः दीर्घनखाः, लोमशाङ्गाः, मलिनदन्ताः, जटिलकेशाश्च, भिक्षुकवत् धूल्या आवृताः भ्रमन्ति। विदुरः तान् काष्ठच्छेदकान् इति अवदत्।

पञ्चमाः फलानि, काष्ठफलकानि, दन्तकाष्ठानि, इक्षुपेटकानि, मधु, लेपांश्च विक्रीणन्ति। ते वणिक्सदृशाः सन्ति। षष्ठाः वाणिज्यं कृषिं च अनुसरन्ति, अजाः पालयन्ति, विवाहे दानग्रहणं कुर्वन्ति, सुवर्णार्थं स्वदुहितरम् अपि विक्रीणन्ति। विदुरः तान् वैश्याम्बष्ठवर्गैः सह उपमितवान्।

सप्तमाः भविष्यं कथयन्तः वेतनेन पशून् खण्डयन्तः चिह्नयन्तश्च पुरोहिताः सन्ति, येषां ग्रामेषु बहवः पशवः हन्यन्ते। ते गोघातकसदृशाः सन्ति। अष्टमाः खड्गं, फलकं, युद्धपरशुं च धृत्वा वणिजां सार्थस्य पुरतः नेतुं सज्जाः तिष्ठन्ति। ते गोपालकैः साहसिकैः चोरैः वा सदृशाः सन्ति।

नवमाः वने कुटीः निर्माय पाशान् विस्तार्य मत्स्यान् कूर्मान् शशकान् वनमार्जारांश्च गृह्णन्ति। ते मृगयवः सन्ति। दशमाः सुवर्णलोभेन सोमयज्ञकाले यदा राजा उपरि स्नाति तदा राज्ञः शय्यायाः अधः शयानाः सन्ति। विदुरः तान् नापितसदृशान् अवदत्। प्रत्येकवर्णनानन्तरं राजा अवदत् यत् ते तादृशाः ब्राह्मणाः न इति।

तदनन्तरं विदुरः द्वाभ्यां गाथाभ्यां सत्यान् ब्राह्मणान् वर्णितवान्। ते प्राज्ञाः सज्जनाः च, कामवासनाजन्यदुष्कर्मभ्यः मुक्ताः इति सः अवदत्। ते दिने एकवारं शालिभोजनं भुञ्जन्ति, मद्यं कदापि न स्पृशन्ति, राज्ञः अर्पितभोजनं भक्षितुं योग्याः च सन्ति।

राजा पृष्टवान् यत् एते ब्राह्मणाः कुत्र निवसन्तीति। विदुरः प्रत्यवदत् यत् ते दूरे हिमालयस्य नन्दपर्वतस्य गुहायां निवसन्तीति। राजा स्वप्रभावेन तान् आनेतुं प्रार्थितवान्, विलम्बो न कर्तव्य इति महानन्देन च अवदत्।

विदुरः अनुमोद्य राजानं नगरे भेरीं ताडयितुं प्रार्थितवान्। नगरं सुष्ठु अलङ्कर्तव्यम्, तस्य सर्वे जनाः दानं दद्युः, उपोसथव्रतं गृह्णीयुः, शीले च प्रतिज्ञां कुर्युः इति। राजा तस्य राजसभाजनाश्च उपोसथव्रतं गृह्णीयुरिति।

विदुरः स्वयं प्रभाते भोजनं कृत्वा उपोसथव्रतं गृहीतवान्। सायं जातीपुष्पवर्णानां पुष्पाणां पेटकम् आनीय राज्ञा सह पूर्णप्रणामं कृतवान्।

सः प्रत्येकबुद्धानां गुणान् स्मृत्वा आमन्त्रणवचनम् उक्तवान्। उत्तरहिमालये नन्दपर्वतस्य गुहायां निवसन्तः पञ्चशतप्रत्येकबुद्धाः श्वः तेषां भोजनं गृह्णीयुः इति। ततः सः गगने अष्टमुष्टिपुष्पाणि प्रक्षिप्तवान्।

पुष्पाणि यत्र ते निवसन्ति स्म तत्र पञ्चशतप्रत्येकबुद्धेषु पतितानि। ते विचार्य अवगत्य आमन्त्रणम् अङ्गीकृतवन्तः। ते अवदन् यत् प्राज्ञः विदुरः क्षुद्रजीवः नास्ति, तस्य अन्तरे बुद्धबीजम् अस्ति, अस्मिन्नेव कल्पे सः बुद्धो भविष्यति इति। पुष्पाणि न प्रत्यावर्तितानि इति कारणेन ते आगमिष्यन्तीति विदुरः अजानात्।

अग्रिमदिने राजा प्रत्येकबुद्धान् सत्कृत्य महति वेद्यां तेषां कृते बहुमूल्यान् आसनान् सज्जीकृतवान्। अनोतत्तसरोवरे शरीरावश्यकानां कालं प्रतीक्ष्य ते गगनमार्गेण गत्वा राजाङ्गणे अवतेरुः। राजा बोधिसत्त्वश्च श्रद्धया तेषां पात्राणि गृहीत्वा, तान् प्रासादोपरि नीत्वा उपवेशयामासतुः। तेभ्यः दानजलं दत्त्वा कठिनं मृदु च भोजनं परिवेषितवन्तौ।

भोजनानन्तरं राजा तान् परदिनाय आमन्त्रयत्, एवं सप्तदिनानि यावत्। सप्तमे दिने सः तेभ्यः सर्वं परिष्कारं दत्तवान्। ते कृतज्ञतां प्रकाश्य गगनमार्गेण पूर्वस्थानं प्रत्यागतवन्तः, परिष्काराः अपि तैः सह गतवन्तः।

शास्ता प्रवचनं समाप्य अवदत् यत् कोसलराजः स्वशिष्यरूपेण अनुपमदानं दत्तवान् इति न आश्चर्यम्, यतः बुद्धाभावे अपि पुरातनाः प्राज्ञाः तथैव कृतवन्तः। ततः सः जन्मनः परिचयं दत्तवान्। तदानीन्तनः राजा आनन्दः आसीत्, प्राज्ञः विदुरः तु शास्ता स्वयम् आसीत्।

राज्ञः समस्या उदारतायाः अभावः नासीत्। सः प्रचुरं दत्तवान्, किन्तु तत् प्रचुरं तान् प्राप्नोति स्म येषां जीवनं न तेषां गुणानुसारं यान् दानं सत्कर्तुम् इच्छति। अतः विदुरस्य सूची विवेकशिक्षा अस्ति। ब्राह्मणशब्दः आचारेण लभ्यते, न कश्चिद् वृत्तिः कञ्चित् पवित्रं करोति इति सः वदति।

कथा परिपूर्णदाने समाप्यते। नगरम् अलङ्कृतम्, तस्य निवासिनः व्रतानि गृहीतवन्तः, राजा योग्येभ्यः अददात्। आमन्त्रणं दूतैः न, पुष्पैः श्रद्धया च प्रेषितम्। भक्तस्य कृते अस्य संकेतः अयम्—दानं तदैव पूर्णं भवति यदा दाता ग्रहीता च उभौ अपि तस्य योग्यौ भवतः।