धूमकारीजातकम्

कोसलदेशस्य राजा प्रसेनजित् स्वराजसभायां नवागतान् अनुग्रहेण सम्मानयति स्म, तेषां कृते उपहारान् तथा ध्यानं प्रचुरं ददाति स्म, यदा तु स्वकीयाः अनुभवसिद्धाः युद्धवीराः विस्मृताः इव भवन्ति स्म। सीमाविद्रोहे यदा सैन्यस्य आवश्यकता अभवत्, तदा नवीनाः पुराणाः च कोऽपि पूर्णतया युद्धाय न सञ्चरन्ति स्म; प्रत्येकः अन्यः युद्धं वहिष्यति इति ग्रहीत्वा, राजा अप्रत्याशितं पराजयं प्राप्तवान्। चिन्तितः प्रसेनजित् भगवतः समीपं गत्वा पृष्टवान् यत् अन्यः कोऽपि राजा कदापि तेन एव प्रमादेन विनष्टः इति।

भगवान् प्राचीनजन्मनः कथया उत्तरं दत्तवान्। कुरुदेशस्य राजा धनञ्जयः इन्द्रपत्तनीये नगरे राज्यम् अकरोत्, सः प्रसेनजित् इव एव प्रमादं कृतवान्। सः चाटुकारान् नवागतान् उपहारैः, उपाधिभिः, भूमिभिश्च सम्मानयति स्म, यदा तु स्वसिंहासनं पूर्वकाले सर्वेभ्यः संकटेभ्यः रक्षितवन्तः विश्वस्ताः मन्त्रिणः योद्धारश्च उपेक्षिताः आसन्। सीमाप्रान्तेषु विद्रोहे उदिते, उपेक्षया क्लान्ताः तस्य वीराः अनिच्छया अग्रे चलन्ति स्म, परस्परं वदन्ति स्म यत् राज्ञः नवीनाः प्रियाः अस्मिन् वारे स्वीयं रक्तं वितरन्तु।

प्रसेनजित् यत् अनुभविष्यति तत् एव विपत्तिं सम्मुखीकृत्य धनञ्जयः स्वप्रज्ञावान् मन्त्रिणं विधुरपण्डितं प्रति अभिमुखः अभवत्, यः बोधिसत्त्वः, अर्थात् तस्मिन् पूर्वजन्मनि स्वयं भगवान् बुद्धः, आसीत्। पृष्टवान् यत् किं पूर्वे कोऽपि राजा एतस्याः अन्धतायाः अधीनः अभवत् वा। प्रत्यक्षं न उत्तरं दत्त्वा विधुरपण्डितेन एकः अजपालस्य कथा कथिता, यः अतीव लघुरूपेण समानं प्रमादं कृतवान्, उभाभ्यां पूर्वमेव।

तस्मिन् पूर्वस्मिन् वृत्तान्ते धूमकारी नाम ब्राह्मणः पर्वतसमीपे विशालं अजसमूहं पालयति स्म, सायंकाले कीटेभ्यः शीतात् च रक्षणार्थं धूमं जनयति स्म, येन तस्य अजाः सम्यक् वर्धन्ते स्म। एकस्मिन् शरदि सुवर्णमृगाणां समूहः उच्चशिखरेभ्यः तस्य तृणभूमिं प्रति अवतरति, ते तान् एव कीटान् पलायमानाः आसन् येभ्यः धूमः अजान् रक्षति स्म। तेषां सौन्दर्येण मोहितः धूमकारी नवागतेभ्यः मधुरं तृणं, स्वच्छं जलं, उष्णं आश्रयं च दातुं प्रवृत्तः; स्वान् अजान् पङ्के शीते च क्लेशयितुं त्यक्तवान्, यस्य पङ्कं सः अपि शोधयितुं न चिन्तितवान्।

अवहेलिताः अजाः रोगाक्रान्ताः सन्तः क्रमेण मृताः, व्याघ्रैः वा यस्मात् सः अजान् रक्षति स्म तेन शीतेन वा। यदा शीतं गाढं जातं, तदा सुवर्णमृगाः, यतः ते तृणेन पुष्टाः आसन् यत् कदापि तेषां स्वं नासीत्, वेष्टनीं पृष्ठतः अपि अदृष्ट्वा अवतरिताः, हिमालयस्य शिलासु पुनः अन्तर्हिताः। धूमकारी तान् अतिथीन् अदृष्ट्वा बहिः धावितः, स्वकीयान् अजान् हिमे मृतान् दृष्ट्वा, द्वयोः हानौ शोकेन सः अस्वस्थः अभवत्, शोकेनैव प्राणान् त्यक्तवान्।

विधुरपण्डितः धनञ्जयराजं अवदत् यत् यः राजा दीर्घकालिकां निष्ठां धारयतः योद्धान् उपेक्ष्य, प्रशंसकान् नवागतान् तोषयति, सः धूमकारीस्य मार्गमेव अनुसरति। शान्तिकाले चाटुकाराः कोषं तथा क्षीणयन्ति यथा मृगाः अजानां तृणं भक्षयन्ति। सङ्कटकाले ते पर्वतं प्रति मृगवत् पलायन्ते, सिंहासनं च तथा अरक्षितं त्यजन्ति यथा धूमकारीस्य शून्याः गोष्ठाः। पश्चात्तापेन अभिभूतः धनञ्जयः स्वचाटुकारान् निष्कासितवान्, योद्धभ्यः सम्मानं वृत्तिं च पुनः प्रदत्तवान्, ततः परं निष्पक्षेण न्यायेन राज्यं कृतवान्।

भगवान् कथायाः पात्राणां परिचयं प्रसेनजिते दत्त्वा समापनं कृतवान्। आनन्दः कुरुराजः धनञ्जयः आसीत्, प्रसेनजित् स्वयं धूमकारी अजपालः आसीत्, यः एतस्मिन् जन्मनि तदेव दोषं पुनरावर्तयति स्म, यत् एकस्मिन् अजपाले स्वसर्वस्वं व्ययितवान्। भगवान् स्वयं विधुरपण्डितः आसीत्, यः राज्ञः अन्धतां दोषारोपेण न, अपि तु कथया उत्तरं दत्तवान्, यत् सः स्वयमेव अन्यस्य हानौ स्वदोषं पश्येत्। पालित्रिपिटकस्य जातकम् ४१३ इति कथा एतेन रूपेण लिखिता।

उपदेशः प्रसेनजितं त्रिस्तरीयेन रूपेण प्राप्नोति, न केवलं एकेन: स्वपराजयः, धनञ्जयस्य समानः पराजयः इतिहासरूपेण, धूमकारीस्य अजाः मृगाः च कथारूपेण इतिहासान्तर्गतम्। प्रत्येकः स्तरः एकमेव प्रमादं श्रोतुः विभिन्नदूरात् पुनः कथयति। एकः राजा आत्मनः अधुनातनं अपमानं स्मारयति, अन्यः राजा तस्य पूर्वं तथा अल्पवेदनाकरं विफलतां, अजपालस्य हानिः पुनः नृपासनं वा सेनां वा न सम्मिलति, अतः लज्जया न तीक्ष्णा। यदा शिक्षा प्रसेनजितं यावत् सर्वाधिकं लघुरूपे प्राप्नोति, तदा सः द्विगुणं बृहत्तरे दर्पणे तां पूर्वमेव अवगतवान्, तथा कथायाः अनावश्यकं अभियोगं विना स्वकर्माणि द्रष्टुं शक्नोति।