गण्डतिन्दु जातकम्

जेतवने बुद्धः कोसलराजं धर्मयुक्तस्य शासनस्य वास्तविकाः अपेक्षाः प्रत्यपादयत्। सः व्याख्यातवान् यत् यदा राजा स्वयं प्रमादेन शासति, तदा तस्य अमात्याः तस्यैव मार्गम् अनुसरन्ति, दुःखं च सम्पूर्णे राज्ये प्रसरति, राजा तत् साक्षात् द्रष्टुं पूर्वमेव। एतं विषयं स्पष्टं कर्तुं बुद्धः अतिप्राचीनजन्मनः एकां कथां कथितवान्।

तस्मिन् पूर्वयुगे राजा पञ्चालः उत्तरपञ्चालानां राज्ये काम्पिल्यात् शासनमकरोत्, दुष्टैः आचारैः अधर्मेण च शासन्, तस्य अमात्याः अपि तस्य अनुसरणं कृतवन्तः। भारिभिः करैः कुटुम्बाः वनं प्रति पलायिताः, ग्रामाश्च शून्या अभवन्। ये स्थितवन्तः, ते स्वगृहाणि कण्टकशाखाभिः परिवेष्ट्य प्रभाते निर्गच्छन्ति स्म; दिवा राज्ञः पुरुषैः, रात्रौ च दस्युभिः लुण्ठिताः भवन्ति स्म।

नगरबाह्ये तिन्दुकवृक्षः आसीत्, यत्र एका देवता निवसति स्म, यस्यै राजा प्रतिवर्षं सहस्रमुद्रामूल्यं नैवेद्यं ददाति स्म। सा देवता बोधिसत्त्वः आसीत्। राज्ञः कुशासनं तज्जनितं विनाशं च दृष्ट्वा, अन्यः कोऽपि राजानं वक्तुं न शक्नोति इति ज्ञात्वा, सः स्वयमेव राजानम् उपदेष्टुं सङ्कल्पितवान्।

रात्रौ देवता राज्ञः स्वयम् एव शयनकक्षं प्रविश्य शय्याशिरसि नवोदितसूर्यवत् दीप्यमानः स्थितवान्। सः राज्ञे अवदत् यत् सः तिन्दुकवृक्षस्य देवता अस्ति, उत्तमम् उपदेशं दातुम् आगतः इति। प्रमादी राजा स्वराज्यस्य नियन्त्रणं हारयति, नरके जायते, प्रजाश्चापि प्रमादिनः करोति, इति सः अवदत्। एकादशगाथाभिः सः अप्रमादं प्रमादं च, पतनं, प्रमादिनां शासकानां गतिं च प्रोक्तवान्, राज्ञः च आग्रहं कृतवान् यत् जनाः यत् वदन्ति तत् सावधानं शृणुयात्, गच्छेत् च स्वराज्यस्य रक्षणं कुर्यात्।

परेद्युः प्रातः राजा पञ्चालः राज्यं मन्त्रिभ्यः समर्प्य, स्वेन राजपुरोहितेन सह, उभौ छद्मवेशौ धारयन्तौ, पूर्वद्वारेण नगरात् निर्गतौ। तयोः प्रथमः समागमः एकेन वृद्धेन सह अभवत्, यः सायं गृहं प्रत्यागच्छन् स्वीयायाः एव बाड्याः कण्टकेन विद्धः, राजानं च शप्तवान्। यदा पुरोहितः अवदत् यत् राज्ञः दोषो नास्ति, तदा वृद्धः अवदत् यत् दुष्टे राज्ञि रात्रौ चोराः दिवा च करसङ्ग्राहकाः प्रजां पीडयन्ति, अतः जनाः वनं पलायन्ते, गृहाणि च कण्टकैः परिवेष्टयन्ति।

एका वृद्धा, द्वयोः प्रौढयोः किन्तु अविवाहितयोः दुहित्रोः दरिद्रा माता, पत्राणि चिन्वन्ती झाडीतः पतिता, राज्ञः मरणम् अकाङ्क्षत्, येन तस्याः दुहितरौ विवाहिते भवेताम्। एकस्य कर्षकस्य वृषभः हलफालेन मृतः, यदा सः भोजनस्य प्रतीक्षां कुर्वन् आसीत्, यत् भोजनं राज्ञः करसङ्ग्राहकैः विलम्बितम् आसीत्; सः च राजानं शशाप।

गोपदात् आहतः दुग्धविक्रेता शशाप; करसङ्ग्राहकैः खड्गकोशार्थं हते बालके ये ग्रामबालकाः आसन्, तेऽपि शेपुः। अन्ते शुष्कतडागे, यत्र काकाः भेकान् खादन्ति स्म, एकः भेकः राजानं तस्य पुत्रैः सह युद्धे भक्षितो भवेदिति शशाप। वृद्धस्य भेकस्य च शापौ बोधिसत्त्वस्य प्रभावेन सञ्जातौ, यः राज्ञः अवधानं सत्यं प्रति आकर्षयन् आसीत्।

राजा पुरोहितश्च निष्कर्षं प्राप्तवन्तौ यत् अरण्यस्थः भेकोऽपि तौ शपति। ते नगरं प्रत्यागत्य धर्मेण राज्यं शासितवन्तः, महासत्त्वस्य उपदेशानुसारं दाने अन्येषु पुण्यकर्मसु च निरताः अभवन्।

बुद्धः कोसलराजाय शिक्षां समापयन् अवदत् यत् राज्ञा अधर्मं त्यक्त्वा धर्मेण शासनं कर्तव्यम्, तथा च प्रकटितवान् यत् सः स्वयं तिन्दुकवृक्षस्य देवता आसीत्। इयं कथा पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ५२० इति लिखिता अस्ति।

राज्यस्य विनाशे हस्तक्षेपं कर्तुं देवतायाः कोऽपि बाध्यता नासीत्। सा केवलं राज्ञः वार्षिकं नैवेद्यं स्वीकुर्वती तिष्ठेत् यावत् राज्यं तस्याः वृक्षस्य परितः विनश्येत्, तथापि तस्याः स्वकीयस्य अस्तित्वस्य कोऽपि नियमः भज्येत न। कथायाः सूक्ष्मः सङ्केतः एषः यत् यः पूज्यते, यद्यपि अयोग्येन राज्ञा अपि, सः तस्य राज्ञः अधीने पीडितानां चिन्तया उत्तरं दातुं शक्नोति। एतदालोके देवतायाः एकादशगाथाः करुणायाः कार्यम् आसन्, यत् तस्मात् कस्यापि न अपेक्षितम्।

देवता राज्ञे स्पष्टम् अवदत् यत् तस्य प्रमादः किं करोति, किन्तु राजा स्पष्टतः किमपि न अकरोत्। ततः यात्रा अभवत्, यस्यां राजा स्वप्रजानां शापान् अज्ञातपरिचयः सन् श्रुतवान्। चेतावनी पार्श्वे स्थापयितुं शक्यते, किन्तु यः वृद्धः कस्यचित् अपरिचितस्य मुखे राज्ञः नाम शपति, न जानन् यत् सः अपरिचितः स्वयं राजा अस्ति, सः भारः कोऽपि चेतावनी धारयितुं न शक्नोति। राजा धर्मेण शासितुं प्रत्यागतवान्, यतः सः सत्यं स्वयं श्रुतवान्, केवलं न कथितम् आसीत्।