गामणिचण्डजातकम्

जेतवने केचन भिक्षवः कठिनविषयेषु बुद्धस्य अलौकिकां सूक्ष्मदृष्टिं प्रशंसन्ति स्म। बुद्धः अवदत् यत् इदं नूतनं न अस्ति; पूर्वकाले अपि सः एतादृशं विवेकं प्रकटितवान्, यत् जातकसङ्ख्या २५७ इति गामणिचण्डजातके पालित्रिपिटके सुरक्षितम् अस्ति।

तस्मिन् काले वाराणस्यां जनसन्धराज्ञः पुत्रः बोधिसत्त्वः आसीत्, यः अस्मिन् पूर्वजन्मनि आदासमुखः, “दर्पणमुखः” इति नाम्ना, राजकुमारत्वेन जातः। यदा तस्य पिता दिवङ्गतः, तदा बालकः केवलं सप्तवर्षीयः आसीत्, अतः अमात्याः विवेकप्रमाणम् अविद्यमानम् इति मत्वा तं राज्याभिषेक्तुं सङ्कोचम् अकुर्वन्। त्रिवारं ते वानरं भविष्यद्वक्तुः, न्यायाधीशस्य, भक्तपुत्रस्य च रूपेण अलङ्कृत्य राजकुमारस्य पुरतः स्थापितवन्तः। प्रत्येकवारं बालकः आदासमुखः तत्क्षणमेव छद्म अवगतवान्। तस्य विवेकेन सन्तुष्टा सभा तं राजानम् अभिषिक्तवती।

अस्य राज्यस्य कतिपयेषु वर्षेषु पूर्वराज्ञः एकः वृद्धः सेवकः, गामणिचण्डः नाम्ना, इतिवयसे युवानं स्वामिनं सेवितुम् अनुचितम् इति अमन्यत। सः नगरात् त्रयः क्रोशाः दूरे एकं ग्रामं गत्वा स्वजीविकायै कृषिं कृतवान्, शान्तजीवनात् परं किमपि न कामयमानः।

स्वक्षेत्रं कर्षितुं गामणिचण्डः प्रतिवेशिनः एकं वृषभयुगलम् ऋणेन गृहीतवान्। सायंकाले तौ स्वामिनो गृहं प्रत्यर्पयितुं गतः, किन्तु सः भार्यया सह भोजनं कुर्वन् आसीत्, अतः साक्षिणां पुरतः पशवः विधिवत् हस्तान्तरयितुं न अवसरः लब्धः। तस्यां रात्रौ अरक्षितौ वृषभौ चोराः अपहृतवन्तः। ततः स्वामी असत्यम् अवदत् यत् तौ कदापि न प्रत्यर्पितौ, गामणिचण्डं च “राज्ञः अधिकारी आगच्छति; मम पशूनां मूल्यं दापय!” इति उच्चैः वदन् न्यायालयं प्रति आकर्षत्।

नगरं गच्छन् गामणिचण्डः भोजनार्थं मित्रस्य गृहे अतिष्ठत्। मित्रस्य सप्तमासगर्भिणी भार्या अन्नागारं प्रति सोपानम् आरुह्य स्खलित्वा पतिता, तस्याः गर्भस्रावः अभवत्। तस्याः पतिः दुर्घटनायाः दोषं गामणिचण्डे आरोप्य, तं राजप्रासादं प्रति नयतां अभियोक्तृणां समूहे सम्मिलितः।

मार्गे अग्रे एकः अनियन्त्रितः अश्वः यात्रिकाणां दिशि धावितवान्। तस्य अश्वपालः गामणिचण्डं प्रस्तरेण तम् अश्वं निवर्तयितुम् आह्वयत्। प्रस्तरः सम्यक् आहतवान्, किन्तु अश्वस्य खुरः भग्नोऽभवत्; ततश्च अश्वपालः सहायतायाः याचनाम् अपि कृतवान् इति अस्वीकृतवान्, येन निर्दोषस्य कर्षकस्य उपरि तृतीयः असत्यः आरोपः योजितः।

एतेषु वर्धमानेषु दायित्वेषु पीडितः गामणिचण्डः शैलात् उत्प्लुत्य प्राणान् त्यक्तुं प्रयतितवान्, किन्तु अधः कर्म कुर्वन् एकस्य टोकरीनिर्मातुः उपरि पतितवान्, येन सः तत्क्षणमेव मृतः। टोकरीनिर्मातुः पुत्रः गामणिचण्डं गृहीत्वा मनुष्यहत्यायाः चतुर्थम् आरोपम् अयोजयत्।

राजसभायां राजा आदासमुखः धैर्येण चतुरः अपि अभियोक्तॄन् शृणोति स्म। प्रत्येकं विषयं सावधानं परिशील्य सः अपश्यत् यत् वृषभस्वामी सारथिश्च उभावपि असत्यम् अवदताम्, गर्भस्थस्य शिशोः हानिः टोकरीनिर्मातुः मरणं च द्वेषात् न, अपि तु दुर्भाग्यात् आसीत्। तथापि तेन चत्वारः निर्णयाः एवं प्रदत्ताः यत् भारः स्वयं गामणिचण्डे एव पतेत्। गामणिचण्डेन वृषभस्वामिनः नेत्रे उत्पाटनीये, वृषभानां मूल्यरूपेण च चतुर्विंशतिः मुद्राः दातव्याः आसन्। तेन पत्युः भार्या स्वगृहं नेतव्या, तस्याः जाता सन्तानश्च पत्ये समर्पणीयः आसीत्। तेन असत्यवादिनः सारथेः जिह्वा छिन्ना द्रष्टव्या, अश्वस्य कृते च सहस्रं मुद्राः दातव्याः आसन्, याः राजा स्वयं दास्यति इति। तेन मृतस्य टोकरीनिर्मातुः विधवा स्वगृहं नेतव्या, तस्याः पुत्रस्य पिता च भवितव्यम् आसीत्। अभियोक्तारः दोषसिद्धिम् इच्छन्ति स्म; अधुना ते जयस्य मूल्यम् अवलोकितवन्तः। स्वनेत्र-जिह्वा-भार्या-गृहाणां हानेः भयेन चत्वारोऽपि तं विज्ञापितवन्तः यत् अग्रे किमपि न कुर्यात्, गामणिचण्डं च विषयं त्यक्तुं प्रभूतं धनं दत्तवन्तः।

नगरात् सम्मानेन धनवान् च भूत्वा निवर्तमानः गामणिचण्डः प्रकटितवान् यत् मार्गस्थाः ग्रामवासिनः, यदा ज्ञातवन्तः यत् सः प्राज्ञं युवानं राजानं गच्छति, तदा तेन स्वेषाम् अनुत्तरितप्रश्नान् अपि वोढव्यान् इति याचितवन्तः: ब्राह्मणच्छात्राः कुतः स्वपाठं स्मर्तुं न शक्नुवन्ति, तपस्विनः सर्वाणि फलानि कुतः नीरसानि मन्यन्ते, वनसरोवरः कुतः कलुषितोऽभवत्, मार्गस्थस्य वृक्षदेवतायै नैवेद्यं कुतः न प्राप्यते, तथा च पक्षिषु सर्पेषु क्लिष्टेषु गृहेषु च सम्बद्धाः अन्ये तादृशाः प्रश्नाः। राजा आदासमुखः तेषु प्रत्येकं सम्यक् उत्तरं दत्तवान्, प्रत्येकं रहस्यं तस्य गूढकारणं यावत् अन्वेषयन्, तत् भग्नं दैनन्दिनं क्रमः वा, परित्यक्तो नियमः वा, गूढो दोषो वा।

गामणिचण्डस्य एतेषां प्रश्नानां वहनेन, स्वस्य निर्दोषत्वसिद्ध्या च प्रसन्नः राजा तस्मै शेषजीवनाय करमुक्तं ग्रामं प्रदत्तवान्, यत्र सः अभावात् तेभ्यः असन्दिग्धेभ्यः अभियोगेभ्यश्च मुक्तः सन् जीवेत्, ये तं लगभग् विनाशं नीतवन्तः आसन्।

कथायाः अन्ते बुद्धः प्रकटितवान् यत् प्राचीनकथायाः एते पात्राः के आसन्: आनन्दः स एव दीर्घकालं क्लेशं सहमानः किन्तु अन्ततः पुरस्कृतः सेवकः गामणिचण्डः आसीत्, तथा च यः राजा दर्पणमुखः तं तथा प्राज्ञतया न्यायं दत्तवान्, सः स्वयं बोधिसत्त्वः, तस्मिन् पूर्वजन्मनि बुद्धः आसीत्।

जातकसङ्ख्या २५७ केवलं चातुर्यस्य उत्सवं न करोति। इदं दर्शयति यत् धैर्यपूर्णः गम्भीरश्च न्यायविवेकः वास्तविकं दुर्भाग्यं जानीकृतात् छलात् पृथक् कर्तुं शक्नोति, तथा च शासकस्य प्रज्ञा चत्वारः विनाशकारिणः आरोपाः अपि सत्यनिष्ठस्य पुरुषस्य स्थायिनीं सुरक्षां प्रति परिवर्तयितुं शक्नोति।