घटजातकम्

प्राचीनकाले, भव्ये तटनगरे द्वारकायाम्, दश राजभ्रातरः (अन्धकवेन्हुराजकुमाराः) शासितवन्तः, येषु ज्येष्ठः कण्हराजः (कृष्णवासुदेवः) आध्यात्मिकरूपेण प्रतिभाशालितमः च घटपण्डितराजकुमारः (बोधिसत्त्वः) आसीत्। भ्रातृसंयुक्तेन बलेन प्रज्ञया च, दश भ्रातरः सर्वान् प्रतिस्पर्धिनः वशीकृत्य स्वं विशालं सामुद्रिकसाम्राज्यं राजकीयशान्त्या शासितवन्तः।

कालक्रमेण, कण्हराजस्य प्रियः तरुणः पुत्रः—दीप्तसौन्दर्ययुक्तः राजकुमारः राजस्य नेत्रतारा च—आकस्मिकेन घातकव्याधिना आहतः मृतः। राजा शोकेन सर्वथा विक्षिप्तः। स्वसाम्राज्यमुकुटं राजवस्त्रं च त्यक्त्वा, सः नग्नभूमौ पतितः, स्वकेशान् उत्पाटयन्, मुष्टिबद्धहस्तयोः स्वोरसि ताडयन्, पीडायां क्रन्दन्: 'हे पुत्र! हे हृदय! पितरं प्रति प्रत्यागच्छ! तव मुखतेजसा विना अहं कथं जीविष्यामि?' दिनानि सप्ताहेषु परिणताः; राजा भोजनं अस्वीकृतवान्, सर्वाणि राज्यकार्याणि उपेक्षितवान्, स्वशयनागारे रुदन् शयितवान्, मृत्युं प्रति क्षीयमाणः।

मन्त्रिणः भ्रातरः च वृथा सान्त्वनां प्रयतितवन्तः; राजा केवलं अधिकतरं उच्चैः शोकेन आक्रन्दति स्म। स्वभ्रातरं उन्मादं शारीरिकविनाशं च प्रति पतन्तं दृष्ट्वा, घटपण्डितराजकुमारः अवगतवान् यत् सामान्यसान्त्वनावचनानि अन्धासक्तेः स्थूलं कवचं कदापि विदारयितुं न शक्नुयात्। 'नाटकीयः, अविस्मरणीयः मनोवैज्ञानिकः आघातः एव एतां स्तम्भकारिणीं भ्रान्तिं भङ्क्तुं शक्नोति,' इति बोधिसत्त्वः चिन्तितवान्।

घटपण्डितराजकुमारः तत्क्षणं स्वकेशान् विमुक्तवान्, रूक्षाणि विकीर्णानि वस्त्राणि धारितवान्, स्वललाटे भस्मं लेपितवान्, द्वारकायाः मुख्यमार्गान् प्रति धावितवान्, उन्मत्ततया क्रन्दन् आकाशं प्रति उन्मत्ततया पश्यन्, उच्चैः उद्घोषयन्: 'मह्यं शशकं देहि! हे नागरिकाः, मह्यं शशकं गृहीत्वा देहि! शशकं विना अहं जीवितुं न शक्नोमि!'

नागरिकाः भीताः, प्रियः राजकुमारः स्वमानसं हृतवान् इति कथयन्तः। कण्हराजस्य राजमन्दिरं प्रति वार्ता प्राप्ता: 'देव! तव प्राज्ञः भ्राता घटः सर्वथा उन्मत्तः अभवत्! सः शशकार्थं रुदन् क्रन्दन् च राजमार्गेषु धावति!' स्वप्रियभ्रातुः विक्षिप्तत्वश्रवणस्य आघातः राजस्य मूर्च्छां विदारितवान्। स्वजाड्यं त्यक्त्वा, कण्हराजः तत्क्षणं उत्थितः, नगरचत्वरं प्रति धावितवान्, घटस्य स्कन्धौ गृहीतवान्, कोमलतया अकथयत्: 'घट, मम प्रियतम भ्राता, स्वस्थः भव! त्वं अस्मद्वंशे प्राज्ञतमः ऋषिरूपेण विख्यातः असि! किमर्थं त्वं शशकार्थं रुदन् धावसि? अहं द्वारकायाः अधिपतिः! मम राजमृगयवः घनान् वनान् अन्वेषयन्तः तुभ्यं सहस्रशः शशकान् आनेष्यन्ति—सौवर्णान् शशकान्, राजतान् शशकान्, चित्रितान् शशकान्, पर्वतीयान् वा शशकान्! यं जन्तुं त्वं इच्छसि सः तव भविष्यति!'

घटपण्डितः प्रचण्डतया शिरः कम्पयित्वा, तमिस्रायां रात्रिगगने ज्वलन्तं पूर्णचन्द्रं प्रति अङ्गुलिं निर्दिश्य, रुरोद: 'भ्रातः, न मया लौकिकवनस्य शशकः इष्यते! चन्द्रे निवसन्तं शशकं अहं इच्छामि! स्वर्गं आरोहस्व, चन्द्रे स्वहस्तं प्रवेशय, दिव्यशशकं बहिः आकर्षय, मह्यं च देहि! यदि त्वं मह्यं चन्द्रस्थं शशकं दातुं न शक्नोषि, अहं मृत्युं यावत् रोदिष्यामि!'

कण्हराजः अविश्वासेन पश्यन्, ततः कठोरतया अकथयत्: 'भ्रातः, तव शोकः तव बुद्धिं नाशितवान्! चन्द्रः पक्षिणः देवतानां च अगम्ये दूरे गगने गच्छति। कोऽपि मर्त्यः चन्द्रं स्पृष्ट्वा तस्य मण्डलात् जन्तुं निष्कर्षितुं कदापि न शक्नोति! त्वं यत् कदापि न प्राप्यं भवति तदर्थं रोदिषि!'

तस्मिन् एव क्षणे, घटपण्डितराजकुमारः स्वोन्मादकपटं त्यक्तवान्। उन्नतः तिष्ठन्, तस्य नेत्रे लोकातीतप्रज्ञया ज्वलन्ती, सः गम्भीरमेघगर्जनावत् स्वरेण अभाषत: 'हे कण्हराज! त्वं मां उन्मत्तं वदसि यतोहि अहं चन्द्रस्थशशकार्थं रोदिमि। परन्तु चन्द्रं पश्य: सः प्रतिरात्रिं गगने दृश्यरूपेण प्रकाशते; तस्य आकृतिः प्रत्येकेन बालकेन दृश्यते; सः गगने सत्यः विद्यमानः गोलः! परन्तु त्वं, हे शक्तिमान् नृप—त्वं दिवानिशं स्वमृतपुत्रार्थं रोदिषि! तस्य शरीरं चितायां भस्मीभूतम्; तस्य आत्मा अन्यलोकं प्रति प्रवासितः; तस्य लौकिकं रूपं सम्पूर्णशून्यतां प्रति विलीनम्! सः कदापि विश्वस्य कयापि शक्त्या दृश्यः, स्पृश्यः, अस्मिन् लोके प्रत्यागन्तुं वा न शक्यते! मह्यं कथयतु, भ्रातः: आवयोः मध्ये कः महत्तरः मूर्खः? कः सत्यः उन्मत्तः—यः गगने दृश्यरूपेण विद्यमानस्य कृते रोदिति, अथवा यः धूमं प्रति विलीनस्य शवस्य कृते रोदिति?'

राजा, एतद्वचनं दिव्यविद्युत्पातवत् तस्य आत्मानं स्पृष्टवत्, पाषाणवत् स्थितः। भ्रान्तेः तुलाः तस्य नेत्रेभ्यः पतितवत्यः; अयुक्तिशोकस्य मेघः तत्क्षणं विशीर्णः। कण्हराजः गभीरं श्वासं गृहीत्वा, स्वकपोलयोः अश्रूणि प्रमार्जयित्वा, स्वकनीयभ्रातुः समक्षं गभीरं प्रणम्य, घोषितवान्: 'हे घट, सत्यं त्वं आत्मनः सर्वोच्चः वैद्यः असि! यथा पुरुषः प्रज्वलितं गृहाग्निं शीतजलप्रवाहेण निर्वापयति, तथा तव दीप्तानि वचनानि मम उरसि दहत् शोकज्वालं निर्वापितवन्ति। त्वं मम हृदयात् विषाक्तं शोकशरं उद्धृतवान्!'

कण्हराजः स्नानं कृत्वा, स्वराजालङ्कारान् पुनः धारयित्वा, सिंहासनं प्रति प्रत्यागतः, द्वारकां न्यायेन प्रज्ञया शान्त्या च शासितवान्, घटपण्डितराजकुमारः च उदात्तेन धर्मेण राज्यं प्रकाशितवान् प्रकाशयन्।

एषः वृत्तान्तः पालित्रिपिटकस्य क्षुद्रकनिकायस्य, जातकग्रन्थस्य दशकनिपाते (दशगाथाभिः कथितानां कथानां विभागे), घट-जातकम् इति, संख्या 454, संरक्षितः अस्ति। तस्य अन्ते बुद्धः जन्मपरिचयं ज्ञापितवान्: पीडितं भ्रातरं प्रति राजानं आहूतवान् सभासदः रोहिणेय्यः तस्मिन् जन्मनि आनन्दः आसीत्; शोकाकुलः कण्हराजः सारिपुत्तः आसीत्; सान्त्वयितृ घटपण्डितराजकुमारः च बुद्धः स्वयमेव आसीत्।