हारिद्ररागजातकम्

पालिपिटकस्य जातकं क्रमाङ्कः 435 एकां कथां वदति, यां प्राचीनाः टीकाकाराः स्वयं चुल्लनारदजातकेन अत्यन्तं सदृशीम् अमन्यन्त। उभे अपि एकं युवानं वनतापसं कथयतः, यः स्त्रियाः आकर्षणेन स्वाश्रमात् प्रायः आकृष्यते, पूर्वं यत् पितुः उपदेशः तं पुनः धर्ममार्गे स्थापयति।

पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः उत्तरदेशस्य समृद्धे ब्राह्मणकुले जातः। पत्न्याः मरणानन्तरं सः संसारं त्यक्तवान्। स्वपुत्रेण सह हिमालयवनं गत्वा बालकं तादृशे दूरस्थे आश्रमे पालितवान् यत् युवावस्थां प्राप्तः सः कदापि मानववसतिं स्त्रियाः मुखं वा न अपश्यत्।

एकदा बोधिसत्त्वः फलसंग्रहार्थं गतः सति, सुन्दरी चतुरा च काचित् स्त्री आश्रमसमीपम् आगता। सीमान्तप्रदेशस्य दस्यवः नगरम् आक्रम्य तां बन्दिषु गृहीत्वा नीतवन्तः आसन्; सा दस्यून् छलेन पृथक् गन्तुम् अनुमतिं प्रापयित्वा वनं प्रति पलायिता। एकाकिनं युवतापसं दृष्ट्वा, व्रतभ्रष्टः तपस्वी स्वस्याः वशे पतिष्यति इति ज्ञात्वा, तं मानववसतिषु प्रति प्रलोभयितुं प्रवृत्ता।

जीवने कदापि स्त्रियं न दृष्टवतः युवकस्य तस्याः वाक्येषु प्रतिरोधः नासीत्। तया उक्तं यत् जनमध्ये आचरितः धर्मः विजने वने शुद्धतातः अधिकः मूल्यवान् इति। तस्मिन् कामः तादृशेन बलेन उदितः, यत् तस्य अरण्यपालनेन न शिक्षितम् आसीत्, परिचयः तु दूरे, निवारणम् अपि दूरे। यदा सा प्रस्तावितवती यत् सः निर्जनम् आश्रमं त्यक्त्वा ग्रामान् प्रति तस्याः अनुसरणं करोतु, सः सम्मतवान्, केवलम् इति वदन् यत् प्रथमं पितुः अनुमतिः याचनीया। पितुः दण्डभयात् सा तस्मात् पूर्वमेव अपसृत्य तस्य अनुसरणार्थं मार्गचिह्नं त्यक्तवती।

बोधिसत्त्वः पर्वतेभ्यः प्रत्यागत्य पुत्रं कुटीद्वारे निश्चलम् उपविष्टं दृष्टवान्; काष्ठजलानयनं अनिर्वृत्तम्, तस्य नेत्रे शून्यं प्रति निबद्धे आस्ताम्। तेन एकया एव दृष्ट्या अवगतं यत् तस्य अनुपस्थितौ किम् अभवत्। स्वीयं भारं निक्षिप्य, पुत्रस्य पार्श्वे उपविश्य, केवलेन स्नेहेन पृष्टवान् यत् किम् तं एवं व्याकुलीकृतवत्।

युवकः स्वीकृतवान् यत् काचित् स्त्री आश्रमम् आगता, तां च अनुगन्तुम् इच्छति इति। जनमध्ये सदाचारः एकान्तवनापेक्षया अधिकं फलप्रदः इति तस्य मतम्; अतः सः पितरं पृष्टवान् यत् कीदृशैः जनैः सह संगतिः कर्तव्या इति।

बोधिसत्त्वः क्रोधेन न, अपितु उपदेशेन पुत्रम् उत्तरितवान्। यः तव विश्वासं स्नेहं च प्राप्नोति, यः विश्वसनीयः धैर्यवान् च मनसा वाचा कर्मणा वा अपराधं न करोति, तादृशं सहायं चिनु, तेन सह च दृढः तिष्ठ। चञ्चलान् जनान् परिहर, ये अस्थिराः वानराः इव। क्रुद्धं सर्पं यथा कोऽपि परिहरति, यथा च सारथिः विषमं मार्गं वर्जयति, तथैव पापात् दूरे तिष्ठ, यतः मूर्खैः सह गच्छतां शोकः अनुगच्छति। मूर्खं सहायं मा कुरु, यतः मूर्खस्य सखा शोकस्य आहारो भवति।

युवकः प्रत्यवदत् यत् नगरेषु स्वपितुः इव ज्ञानिनः जनाः न लप्स्यन्ते, अतः सः गन्तुं भीतः तस्य समीपे एव स्थातुम् इच्छति। ततः पिता तं ध्यानविषये चित्तं स्थिरीकर्तुम् उपदिष्टवान्।

पितुः वचनं श्रुत्वा युवकः प्रथमवारं स्पष्टं दृष्टवान् यत् सः कस्मिन् प्रायः पतितोऽभूत्। सः गमनसङ्कल्पं त्यक्त्वा ध्याने प्रत्यावर्तितवान्, एकस्मिन् प्रातःकाले उत्पन्नेन मोहेन प्रायः परित्यक्तं वनजीवनं पुनः स्वीकृतवान्। शीघ्रम् एव सः अभिज्ञाः ध्यानसिद्धीश्च प्राप्तवान्; पिता पुत्रश्च उभौ ब्रह्मलोके पुनर्जन्म प्राप्तुं नियतौ आस्ताम्। कथायाः अन्ते बुद्धः चत्वारि आर्यसत्यानि उपदिष्टवान् जन्मनः अभिज्ञानं च निर्दिष्टवान्: युवा तपस्वी स गृहस्थजीवनं कामयमानः भिक्षुः आसीत्, युवती वर्तमानकथायाः सैव स्त्री आसीत्, पिता तु स्वयं बोधिसत्त्वः आसीत्। ततः सः असन्तुष्टः भिक्षुः प्रथममार्गस्य फलं स्रोतापत्तिम् प्राप्तवान्।