नेरुजातकम्

जेतवने निवसन् बुद्धः, सम्यक् ध्यानोपदेशं प्राप्तः एकः भिक्षुः सीमान्तग्रामे साधनार्थं गतवान्। ग्रामवासिनः प्रारम्भे तं सत्कृतवन्तः, परं शीघ्रम् एव ते विरोधिनां गुरूणां समीपं प्रवृत्ताः—केचित् आत्मा जगत् च नित्यम् इति उपदिशन्ति स्म, केचित् परलोकम् अपि निषेधन्ति स्म, तेषु भ्रमन्तः नग्नाः तपस्विनः स्वकीयान् मार्गान् दावन्ति स्म। ग्रन्थाः यथा वदन्ति तथा, यत् जनाः साधुम् असाधुं च न जानन्ति, तेषां मध्ये परिवेष्टितः भिक्षुः व्याकुलः अशान्तश्च अभवत्, तथापि वर्षावासे सः न त्यक्त्वा स्थितवान्।

यदा भिक्षुः पश्चात् जेतवनं प्रत्यागतः, तदा तेन बुद्धाय तादृशे सङ्गे स्वकीयम् असन्तोषं निवेदितम्। बुद्धः पृष्टवान् यत् सः सद्गुणाय अन्धजनानां मध्ये यावत् आवश्यकं तावत् एकम् अपि दिनं किमर्थं स्थितवान्, तथा अवदत् यत् प्राचीनाः प्रज्ञावन्तः, यद्यपि केवलं पशुरूपेण जाताः, तादृशे परिवेशे दिनमपि न स्थिताः। एतं दर्शयितुं बुद्धः स्वकीयस्य प्राचीनजन्मनः घटनाः कथितवान्।

प्राचीनकाले वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्ञः शासनकाले बोधिसत्त्वः हिमवति चित्रकूटपर्वते वन्यशालिं भक्षयन् सुवर्णहंसः रूपेण जन्म प्राप्तवान्, स्वकीयेन कनिष्ठेन भ्रात्रा सह, यः अपि सुवर्णहंसः आसीत्। पर्वतश्रेणीषु उड्डयने तौ अविच्छेद्यौ आस्ताम्; एकदिने गृहं प्रत्यागच्छन्तौ तौ एकं पर्वतं प्राप्तवन्तौ, यत् तयोः किमपि पूर्वं न दृष्टम् आसीत्।

सः नेरुपर्वतः आसीत्, यः सुवर्णेन एतावत् सम्पृक्तः आसीत् यत् तस्य प्रभा बहिः प्रसृत्य समीपस्थं प्रत्येकं प्राणिनं स्पृशति स्म। द्वौ हंसौ तस्य शिखरे विश्रामार्थम् उपविष्टौ; परितः अवलोक्य तौ अतीव विचित्रं किमपि लक्षितवन्तौ—काकाः, शृगालाः, अपि च सिंहाः सर्वे हंसयोः स्वकीयेन सुवर्णतेजसा दीप्यमानाः इव प्रतीयन्ते स्म। पर्वते किमपि नीचम् अथवा नोभयं न प्रतीयते स्म; दीप्तिः कोऽपि भेदं न करोति स्म।

तेन दृश्येन व्याकुलः कनिष्ठः हंसः स्वभ्रात्रे श्लोकरूपेण पृष्टवान् यत् कीदृशी शक्तिः एतादृशान् भिन्नान् प्राणिनः समानान् दर्शयति—काकाः, श्रेष्ठतमाः पक्षिणः च एतस्मिन् पर्वते समानाः प्रतीयन्ते, तथा नीचाः शृगालाः व्याघ्राणां सिंहानां च तेजसा स्पर्धन्ते। सः सरलतया पृष्टवान् यत् उच्चनीचयोः भेदं विलोपयन् एषः कीदृशः पर्वतः अस्ति।

बोधिसत्त्वः सरलतया उत्तरं दत्तवान् यत् एषः पर्वतानां श्रेष्ठः, नेरु इति नाम्ना प्रसिद्धः, यस्य स्वभावः अस्ति यत् तस्मिन् स्थितं प्रत्येकं प्राणिनं नेत्रयोः समानम् अलङ्कृतं दर्शयति, तस्य वास्तविकं रूपं विना, नेत्रयोः समानं सुन्दरं दर्शयति।

कनिष्ठः हंसः स्वयम् एव, न ज्येष्ठः, अग्रे श्लोकैः पाठं प्रकाशितवान्। सः अवलोकितवान् यत् नेरुपर्वते मूढाः चतुराः, शूराः भीरवः च समानं सम्मानं प्राप्नुवन्ति स्म, उत्तमाः मध्यमाः अधमाश्च प्राणिनः कोऽपि भेदः न कृतः। एतादृशं स्थानं तेषां योग्यं नास्ति ये चकाचौंधात् सत्यं श्रेष्ठं मन्यन्ते, इति सः अवदत्; यत्र सद्गुणाः दुर्गुणिभ्यः अधिकं सम्मानं न लभन्ते, तत्र कदापि न स्थातव्यं, किन्तु तत्क्षणम् एव प्रस्थातव्यम् इति सः घोषितवान्।

स्वभ्रात्रः निर्णयेन पूर्णतया सहमतः बोधिसत्त्वः विलम्बं विना चित्रकूटं प्रति पक्षौ परिवर्तितवान्। द्वौ हंसौ नेरुपर्वतस्य उधारितं सुवर्णं पश्चात् त्यक्त्वा, स्वकीयस्य सत्यगृहस्य समतलजलेषु वन्यशालिषु च प्रत्यावृत्तौ, यत्र सम्मानः आर्जितः, न तु केवलं प्रतिबिम्बितः।

प्राचीनायाः कथायाः समाप्तौ बुद्धः समागतेभ्यः भिक्षुभ्यः जन्मनः परिचयं दत्तवान्—प्रस्थानस्य नीतिवचनानि उच्चारयन् कनिष्ठः हंसः तस्मिन् जन्मनि आनन्दः आसीत्, तथा प्रथमं पर्वतस्य नामकरणं कृतवान् ज्येष्ठः हंसः स्वयं बुद्धः आसीत्। एषं उपदेशं परिचयं च श्रुत्वा, दुर्जनसङ्गे दीर्घकालं स्थितः विषादयुक्तः भिक्षुः प्रथमं फलं प्राप्तवान्, यत् स्रोतआपत्तिः इति अपि उच्यते।

नेरुजातकं, पालिग्रन्थस्य षट्कनिपाते अवरियवग्गे सङ्ख्या ३७९ अधिगतं, बाह्यशोभायाः भ्रमात् सावधानतायाः कथारूपेण स्थितम्। यः पर्वतः काकं हंसं च समानम् सुवर्णितं करोति, सः तत् धारयितुं योग्यः नास्ति, यतः यत्र स्थानं सद्गुणं दुर्गुणाद् भेदितुं न शक्नोति, तत्र सत्यम् अवशिष्टं न किमपि यत् सम्मानं प्राप्नुयात्। जेतवनात् भिक्षुः यत् शिक्षां प्रत्यावर्तयति स्म, तां एव शिक्षां मिथ्यासुवर्णस्य पर्वते द्वौ सुवर्णहंसौ पूर्वमेव प्राप्तवन्तौ आस्ताम्—यत्र सद्गुणः विपरीतात् अधिकं सम्मानं न लभते, तत्र प्रज्ञावन्तः निवासं न कुर्वन्ति, परं प्रत्युत उत्थाय गच्छन्ति।